Қазақтың ақын қыздары әдеби кеші бойынша көмекші құрал

“М.Тынышпаев атындағы Қазақ көлік және коммуникациялар академиясы” АҚАқтөбе колледжі

Әдеби танымдық кеш

Тақырыбы: Өмірін өрген өлеңмен...

(қазақтың ақын қыздары)

Өткізген: Шазында Жадыра Әбушашымқызы

Мақсаты: қазақ елінің ақын қыздарының өмірі мен шығармашылығын таныстыру, өлеңдері арқылы қалам тербемеген тақырып жоқ екенін ұғындыру, поэзия сүйер қауымның бойына өлең өлкесіндегі поэзия пайғамбарларына деген құрмет пен ризашылық сезімдерін тудыру, ақындардың шығармашылығына бас иіп, олардың өлеңдерін жаттап, мәнерлеп оқуға дағдыландыру. Ақын апаларымыздың шығармашылығын талдата отырып, сөздік қорын, сөз саптау шеберліктерін дамыту, сөз тазалығын сақтауға үйрету.

Кештің көрнекілігі: интербелсенді тақта, кітап көрмесі, бейнематериалдар, слайд, т.б.

1. Кіріспе сөз

Мен бүгін кешімізді бастамас бұрын сіздерге сұрақ қойғым кеп тұр. Қазақтан шыққан қандай ақын қыздарды білесіздер?

Поэзия-қасиетті ұғым. Ол-адамның ішкі сезімінің тіл жетпес тылсымында жатқан әсем әлемі. Жеке адамның ешкімге айтпас құпия қастерлі ішкі сыры. Поэзия тек қана ішкі дүние ғана емес, адам жанының алаулаған алтын жалыны. Қазақ қоғамында өмірін өлеңге арнаған ақын әйелдер аз емес. Мәселен, соғыстан бұрын-Мария Хәкімжанова, соғыс жылдары-Зияш Қалауова, 60-жылдарда Тұрсынхан Әбдірахманова, поэзия шолпаны Фариза Оңғарсынова, поэзия аққуы Марфуға Айтқожина, Аққұштап Бақтыгереева және де Қанипа Бұғыбаева, 70-жылдары-поэзия ханшайымы аталған Күлаш Ахметова мен Ханбибі Есенқараева, 80-жылдары-Шәмшия Жұбатова, Гүлнар Салықбаева, Баян Бекетова сынды танымал есімдерді атасақ болады. XXI ғасырда да көптеген ақын қыздар әдебиет әлеміне лек-легімен келіп жатыр. Бүгін біз қазақ әдебиетінде өзіндік орнын тапқан, елге танымал ақын қыздар туралы сөз қозғамақпыз.

Мариям Хәкімжанова 1906 жылы дүниеге келген. Ыбырай Алтынсариннің немере қарындасы болып келеді. Бірнеше жыр жинақтары жарық көрген.

№1 бейнесюжет: «Жарқын бейне»

«Поэзия патшайымы» Фариза Оңғарсынова 1939 жылы Атырау өңіріндегі Манаш ауылында дүниеге келген. 1961 жылы Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетін бітірген.

Фариза Оңғарсынова әйелдер жанының кұпиясын, арманын, махаббатын көп жазаған. Ол сезім күйлерін шертуге, Әлия мен Мәншүктің тағдыры мен трагедиясына дастандар арнады. Фаризаның шабыттанып, аса құмарта, кең көсіліп жырлаған табысты тақырыбы – махаббат, сүйіспеншілік. Ақын туған жер, отан-ана тақырыптарында нақты сурет, бейнелі тіл, көркем тәсілмен өрнектейді. Фариза Оңғарсынованың өлеңдері сыншылдығымен, қоғамдағы, адам мінезіндегі келеңсіз тұстарды дәл нысанаға алумен ерекшеленеді. Қазақстан Республикасының Халық жазушысы, қоғам қайраткері, ақын Фариза Оңғарсынова 2014 жылдың 23 қаңтар күні Астана қаласында ұзақ сырқаттан дүниеден өтті. Енді кезекті ақынның шығармаларына берсек.

№2 бейнесюжет: «Бір сырымды айтам»

№3 бейнесюжет: «Мен сонда жылап қалғам»

«Поэзия аққуы» Марфуға Айтхожина 1936 жылы 25 тамызда Қытай халық Республикасы, Құлжа қаласында дүниеге келген. Ақынның балалық шағы қаймағы бұзылмаған, тұнығы шайқалмаған, халқымыздың салт-санасын қаз-қалпында сақтаған ортада өтеді. 1956 жылы Құлжадағы қыздар гимназиясын бітіреді. 1958 жылы атамекенге оралған. 1965 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін, 1971 жылы Мәскеудегі жоғары әдеби курсты бітірген. «Жыр аққуы» атанған, қазақтың белгілі ақыны Марфуға Айтхожина осы жылы сексеннің сеңгіре аяқ басады.

«Жайықтың ақ шағаласы» атанған Ақұштап Бақтыгереева 1944 жылы, 23 тамызда Ақжайық ауданы, Еңбек ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Қазақ қыздар педагогикалық институтын бітірген. 1967 жылы тұңғыш кітабы «Өрімтал» деген атпен жарық көрген. Кейіннен «Наз» (1969), «Қуанышым, іңкәрім» (1971), « Сені ойлаймын» (1973), «Аққанат» (1975), «Бақыт әні» (1978), «Жайық қызы» (таңдамалысы 1980), «Белокрылая» (1981), «Ақжелең» (1985), «Сүмбіле» (1990) атты кітаптары шыққан.

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері. Ақын бүгінде Орал қаласында тұрып жатыр.

№4 бейнесюжет: «Оралдым саған Ақ Жайық».

«Қазақтың Қанипасы» Қанипа Бұғыбаева 19 наурызда Алматы облысы, Жансүгіров ауданы, «Ақсу» өзенінің бойындағы «Ақын Сара» (бұрынғы Көкжайдақ) ауылында өмірге келген. Қанипа Бұғыбаева – қазақтың аяулы ақын қыздарының бірі. Тағдырлы ақын. Өмірдің ащы дәмін ерте татқан. Небәрі 6 жасында аяғын мертіктіріп алып, өмірінің соңына дейін соның азабын тартқан.

«Поэзия ханшайымы» Күләш Ахметова 1946 жылы 25 сәуірде Қырғызстанда туған. Жамбыл облысының Талас ауданындағы Үшарал орта мектебін бітірген. 1961 жылы Жамбыл медициналық училищесін, 1973 жылы ҚазМҰУ-ді тамамдаған.

№5 бейнесюжет: «Хабарласпай кеткенің дұрыс болды».

Ханбибі Есенқараева 1949 жылы 30 маусымда Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданында дүниеге келген. Журналист, ақын. Еңбек жолын ұстаздық қызметтен бастады.

... Іште сөніп, адуынды от үнім,

Жүрмей кейде, өзіме өз өкімім.

Сөз түсінер бір жан таппай жанымнан

Бухгалтерге өлеңімді оқыдым.

Ал – бухгалтер, поэзия әлемін,

Түсінер ме, тербетер ме жүрегін.

– Тас қаптырған, – дедім, – мені «дебитор»

Сол себептен, «сальдо» болып келемін!

Цифрларға басы толған мүсіндім...

– Е-е-е-деді, басын шайқап,- түсіндім,

Сондайларға шақтап өлең жазам деп

Қара өлеңнің қадірін мен түсірдім.»

Қазір таңда әнші Жұбаныш Жексенұлы нақышына келтіріп орындап жүрген «Нурикамал» әнінің шығу тарихының өзі қызық. Кезекте бір кештен оралған Ханбибі Есенқарақызы күйеуінің бір ерекше күйде жүргенін сезеді, ол өйткені бір әуенді қайта-қайта тарта беріпті, таң ата сені мазалап жүрген осы ма деп, өзі жазып шыққан Нурикамал деген өлеңді күйеуіне әкеліп береді. Нурикамал тарихта бар адам, Президент мәдени орталығының қызметкері болған кісі, Ханбибі апай, жұбайы Тұрдықылыш барлығы бірге танысқан кезінде, сол кезде жұбайының Нурикамалға қарай бергенін байқаған, үйіне келген соң жаңа бір әуенді қайта қайта тарта бергенін де байқаған Ханбибі апай қызғанудың орнына осылайша Нурикамал деген өлеңді күйеуіне жазып береді. Н.Назарбаевтың өзі осы өлеңді сүйіп тыңдайтынын айтқан.

№6 бейнесюжет: «Нурикамал».

Фариза апамыз:- Поэзия дегенің - халық қаны,

Қасіреті, мұрасы, жарық таңы ол.

Сезімнің оралмас мөлдірлігі,

Уақыт шаңын бойына дарытпады, - деп жырлаған екен.

Ақындық – киелі өнер, ал өнер жолы – ауыр жол. Сол ауыр жолдың жүгін ауырсынбай арқалаған ақын апаларымыздың қаламынан қаншама жырлар ағылды десеңізші! Осындай апаларының жолын қуып, ақын деген қалқанды қорған қылып, өлең деген семсерін сермеп , қауырсын қаламынан балғын жырларын тарту етіп жүрген жас ақындар біздің арамызда да бар. Ендеше солардың шығармашылығына кезек берсек.

Өлең оқылады. Келжанова Меруерт, Ақжан Нұрсезім. Меруерт

Қорытынды. Я, қазақ халқы ақынға бай халық. Сол ақындардың қатарында қайсарда, жігерлі, нәзікте, сырлы аруларымыз көптеп саналады. Біз бүгін солардың азғансына тоқталдық. Өмірлерін өлеңмен өрген ақын қыздарымыздың шығармаларын оқып, оларды дәріптеп ұрпақтан ұрпаққа жалғастырып отыратын біздер мен сіздер. Алдағы уақытта да кештеріміз жалғасын таба береді.

Өлең оқып, жанымызды жырмен байытайық. Кітап оқып, рухани азық алайық, достар!

Конец формы

Подробности

Обновлено 12 Апрель 2016

Батырларымыз бен аталарымызды көтеріп жатырмыз ғой, ендеше сол батырлар мен ақындарды туған, ақылымен ел билеген және айбатымен жау қашырған Аналарымыз бен Апаларымызды - Қазақтың Қыздарының есімдерін келешек ұрпақтың есінде қалдыру мақсатында ұлықтайық:

Домалақ ана

Бәйдібектің 2-ші әйелі, шын аты Нұрила (Бибісара). "Диһнат мама" (әулие ана) деген атаудан шығарылып, Домалақ ана есімімен аталып кеткен. Ұлы жүздегі Албан, Суан, Дулат - үш ру Жарықшақтан (Жарықбас) тарайды. Қазақтың бұл іргелі рулары негізінен Алматы, Жамбыл облыстарын мекен етеді - Бәйдібектің Домалақ Анадан тараған ұрпақтары. Домалақ Ананың өзі Қожа руынан, Мақтым ағзам қожаның немересі.

Домалақ ана өмірінің соңғы жылдары Ташкент қаласында өтеді. Алайда ері Бәйдібектің түсінде берген аяны бойынша, өздерінің ескі қонысы Қаратауға барып тұруға қамданып, жол шегеді. 1456 жылдың жиырма сегізінші мамырында көш Балабөген өзенінің жағасына жеткен кезде Домалақ ана сол жерде намаз оқып тұрып көз жұмады. Өзінің тілегі бойынша Домалақ ана сол жазыққа жерленеді.

Домалақ ананың қадір-қасиеті ерте-ақ танылған. Ел аузында ол кісі жөнінде аңыз-әңгіме көп. Солардың бірі мынадай: «Бәйдібек заманында жайлауында үйір-үйір жылқысы, келе-келе түйесі, отар-отар қойы өрген, шығыс пен батысқа керуендер жүргізген асқан бай адам болған. Бірде Алатау асып келген қалың жау Қаратау жонын жайлап отырған Бәйдібектің ауылын шауып, сан мың жылқысын түре айдап кетеді. Бәйдібек бастаған ел азаматтары ауылда болмаса керек. Содан жау шапты деген хабарды естіп, Бәйдібек елден жасақ жиып, қасына үлкен әйелі Сары бәйбішеден туған алты ұлын алып, жауға аттанғалы жатқанда Нұрилә: «Бай-еке, малдың құты, жылқының иесі құла айғыр қолда қалды. Амандық болса, алты күннен кейін жылқы жауға қайыру бермей өзі ауылға келеді. Жауды қума, азаматтар аман болсын, осы тілегімді беріңіз» – деп өз отауының белдеуінде матамен байлаулы тұрған, жүген-құрық тимеген шу асау айғырды көрсетіпті. Бірақ жауға кектенген батыр әйелінің тілін алмай, жасағын бастап жүріп кетіпті. Бәйдібек жасағы жауға Күйік асуында жетіп, қырғын ұрыс салыпты. Алайда жасанып келген жау аттанға ілесіп атқа қонған аз жасаққа теңдік бермепті. Осы соғыста қаза тапқан алты ұлын Үшқарасай жазығына жерлеп, кері қайтыпты. А

Домалақ ана туралы ән :

Кенде емес қой бұл қазағым ақыл берген данаға,

Кенде емес қой бұл қазағым ақ сүт берген анаға.

Теңізімнің тамшысындай арналады бұл әнім –

Елін сүйген қасиетті Домалақтай анаға

Елін сүйген қасиетті Домалақ ана

Қиратқан соң тас-талқан ғып қасиетті мазарын,

Ата-баба әруағы салмай қойды назарын.

Бәлкім әлде содан болып жүр ме екен өмірде

Ұрпағыңның бұл күндері тартып жүрген азабы.

Толғанайын, айналайын, Домалақ ана

Көп адасқан ұрпағыңды кешіре гөр ардағым,

Әруағыңмен желеп-жебеп жүре берші әрдайым!

Қадіріңді, қасиетіңді кеш білсем де әз Ана,

Есіміңді әнге қосып мәңгілікке жалғайын!

Толғанайын, айналайын, Домалақ ана

Риза болшы қолда барға, Домалақ ана

Абақ Ана

Орта жүздің Абақ Керейі - он екі ата Абақ деп аталады. Олар Ш.Құдайбердіұлының айтуынша: Жантікей, Жәдік, Жастабан, Шұбарайғыр, Шеруші, Ителі, Итемген, Молқы, Меркіт, Сарбас, Қарақас, Көнсадақ. Бұл он екі ру өздерінің Анасының атымен "Абақ Керейлер" атанып кеткен. Абақ Керейлер негізінен қазір Шығыс Қазақстанда, Монғолияның Баян Өлгей аймағында тұрады.

Қызай Ана

Бәйдібектің әйелі Нүриладан (Домалақ ене) Жарықшақ туған. Жарықшақтың Күнбүбі (Айқыз деп те айтылады) деген қызы Найман еліне келін болып түсіп, ақыл-көркімен жұртқа жағып, төңірегі «Бәйдібектің немере қызы атасы мен әжесәіне сай екен!"» деп сүйсінетін болған. Осыдан Күнбүбі аты бірте-бірте ұмыт болып, келін боп түкен елі оны «Қызай» деп атап кетеді. Қызайдан өрбіген рулы ел де «Қызай» аталады (Н.Қазыбеков. Ат тергеу − әдептілік белгісі. − «Түркістан» газеті. 2000, наурыз).

Күнбүбінің келін болып түскен жері Найман ішіндегі іргелі ата − Төлегетайдың (Төлеқытай) елі. Атап айтқанда, Төлегетайдан − Қаракерей, Садыр, Матай, Аталық туса, Осылардың ішіндегі Аталық батырдың (Төртуыл Құттыболат деп те айтылады) Шағыр деген баласына Күнбүбі тұрмысқа шыққан. Шағыр мен Күнбүбіден − Дербіс, Бегімбет, Итемген, Меңіс туып, осылардың ұрпағы кейіннен «Қызай» деп аталатын рулы елге…