Қазіргі балалардың отбасындағы әлеуметтенуі туралы мақала

Қазіргі балалар және оларды отбасы жағдайындағы әлеуметтендіру мүмкіндіктері

Кошанова Меруерт Кайратовна

М.Жұмабаев атындағы №39

гимназия психологы, өзін-өзі тану пәнінің мұғалімі

Қарағанды қаласы

Қазіргі кезде отбасы жағдайындағы ата-аналар мен ата-әжелердің де мектепке дейінгі немесе мектеп жасындағы балалармен жұмыс жасайтын педагогтардың басты проблемалары – жылдан жылға балалармен тәрбие жұмысын жүргізу қиындығы. Балалар өте мазасыз. Олардың педагогтармен, ата-аналармен тіл табыса алмауы салдарынан кикілжіңдер мен дау-дамайлар жиіледі. Бұрынғы балалармен салыстырғанда, айырма жер мен көктей.

Шынымен, тек біздің балаларымыз ғана осындай мазасыз ба? Ерекшеліктер назардан тыс емес. Тіпті жаңа туған балалардың өзінен ерекшелік байқауға болады. Бұрын балаларда туыла сала көз тоқтату ерекшелігі байқалмайтын. Қазіргі балалардың көпшілігі, жаңа туылған шақалақ туыла салысымен көз тоқтатып қарайды, тіпті дыбыс естиді. Бұрын балалар үш айлығында күлетін, қазір екі айлығында күледі. Осындай құбылыстарды байқасақ табайыпты, сабақтасты мән бермейміз.

Бұл кейбір елдердің ғалымдарын қызықтырып, зерттеу нысанына айналып келеді. Қазір ғылымға, оның ішінде психология мен әлеуметтік педагогика саласына «Индиго балалар» деген ұғым енді.

Америкалық психологтар Ли Кэролл мен Джен Тоубер осындай ерекшелігі бар балалар туралы зерттеп кітап жазды. Олар Нэнси Энн Тэпптің «Сенің өміріңді анық түсінуге түстер қалай көмектеседі?» атты 1982 жылы жазылған кітабын басшылыққа алды. ХХ ғасырдың аяғында, нақтырақ 80-жылдардың соңын ала бере Америка ерекше балаларға тап болды. Бұларды басқа балалар сияқты «қалыпқа» сыймағаны үшін, психикалық ауытқушылығы бар балаларды емдейтін дәрілерді қолданып, өздері қасірет шекті. Ал, шын мәнінде, бұл балалар жаратылысынан өзгеше санадағы балалар. Ойлау жүйесі біздікінен өзгеше болғаны үшін оларды неге теріс қабылдауымыз керек? Тіпті, олар осы заманның сұранысына туылған балалар. Болашақты сеніп тапсыратын балалардың неге бізден аумай қалғанын қалаймыз. Біздер, осы балалардың ата-аналары, мұғалімдері, бойымызда өзіміз түсінбейтін бойкүйездік, селқостық, немқұрайлылық, жаратылыс заңын өабылдай алмаушылық, ақиқатқа сенбеушілік, рухани жұтаңдық т.б.қасиеттердің бар екенін білеміз. Біле тұра, біл әрекеттерімізді «таптаурын» деп өзімізді алдаусыратамыз.

Индиго балалар – жаңа заманның символы іспеттес. «Индиго» қанық көк түс деген ұғымды береді. Жаңа санадағы осы балалардың денесінен бөлінген күш пен шашылған сәуле (аура) осындай көк түсті. Сондықтан, «индиго балалар» деп аталады. Тек көк түсті аураның ғана иесі болып саналмайды бұл балалар, көпшілігі ақыл-ой, дарын мен талант иелері.

Көптеген зерттеушілердің пікіріне сүйенсек, қазір 12-14 жасқа дейінгі балалардың 90%-ы индиго тобына жататын балалар. Қазіргі психология үшін әдеттен тыс құбылыс саналып келген бұл балалар бір атаумен аталғанымен, іс-әрекеттері мен мінез-құлқының сипаттамалары алуан түрлі. Олар:

Өзінің басқалардан ерекше екеніне күмәнданбайды (өздерін ерекше ұстауға тырысады), тіпті өзінің кім екендіктерін айтып та қояды;

Көзге қораш көрінуі де мүмкін, бір көрінгенге таңқалдырарлық ештеңе байқай алмайсыз;

Таңдауын айтуға ұялмайды және өз әрекеттерін түсіндіріп жатпайды;

Әдеттегі көпке ортақ талаптарды орындағысы келмейді немесе шыдамдылығы жетпейді (мысалы, кезекте тұру т.б.);

Оның шығармашылығына қатты қысым жасай бастасаңыз, жаңылыса бастайды;

Оны басқалар түсінбейді, «дәстүрлі өмір сүруді» қаламай тұрғандай көрінеді;

Өзінің басқаша мүмкіндіктері бар екендігін біледі, соған сенеді;

Егер оның қолына 3-4 жаста компьютер түссе, оны егде жастағылардан артық меңгеріп кетеді (мұндай ерте компьютерге деген құлшыныстың оянуы оларды адамдар арасындағы жақындықтан айыра бастайды);

Үлкендерден жиі көңіл бөлінбесе, кейде олар ешкім түсінбестей өзгеріп, тіпті тіл табысуға қабілетсіз болып тұйықталып та қалады;

Тәртіп бұзғандығы үшін айыптаулар мен ескертулерге көңіл аудармайды;

Көңілінің қалауын айтудан ұялмайды;

Бұл балаларға көбінесе, көңіл бөлудің тапшылығы, гипербелсенді деп диагноз қойылған, ішінара вундеркинд деп аталуы мүмкін.

Индиго балалардың гуманистер, суретшілер, концептуалистер, барлық жағынан ерекше өмір сүрушілер – төрт түрі белгілі және соған сай өмірлік бағдарламалары бар.

Гуманистер – бұлар болашақ дәрігерлер, заі қызметкерлері, мұғалімдер, бизнесмендер мен саясаткерлер. Олар қазіргі заман және келешек туралы ойларын кіммен болсынбөлісе алады. Ішкі сенімдері мықты. Бір ғана ойыншықпен ойнауға қанағаттанбайды, шашып, беріліп ойнайды. Олардың ойлары шашыраңқы: бір ескертуді бірнеше рет айтқызады.

Концептулистер – болашақ инженерлер, дизайнерлер, архитекторлар, ұшқыштар мен әскери қызметкерлер. Олар отбасында басқарғанды жақсы көреді. Ұлдар анасын, қыздар әкесін басқару нысанына айналдыра бастайды. Егер, балалар ата-анасынан безе бастаса, мұның ақыры үкен қиындыққа соғуы мүмкін. Ата-анасынан сырт айналған балалар теріс ортаға тез бейімделеді. Сондықтан, ата-аналар олардың іс-әрекетіне өте байыпты қарағаны жөн.