Қозы Көрпеш Баян сұлу жыры кейіпкерлері

«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының кейіпкерлері

«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры «Қобыланды батыр» мен «Алпамыс батыр» жырларынан құрылысы жағынан болсын,сюжеттік байланысы мен мазмұны

жағынан болсын өзгешелігі бірден белгілі.

Бұл жырда сыртқы жаулардан қорғану,ел-жұртын аман сақтау жағдайы жоқ.

Жеке бастың қам-қарекеті мен жастық шақтың арман,мақсаты,бірін-бірі аңсап күткен қыз бен жігіттің мөлдір де таза,жүрек әмірінен туған махаббаты

жырланады.

Жырдың оқиғасы қызықты да нанымды етіп суреттеледі.Батырлар жырында 7-8 буынды жыр үлгісіндегі өлеңдермен қатар қара сөздер де беріліп отырса, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»жырында он бір буынды қара өлең молынан қолданылады.

Тармақ үш бунаққа негізделіп,соңғы бунақ төрт буыннан құралады.Қазақтың қара өлеңнің бұл өлшемі жырдың ұзын ырғағында толығынан сақталып отырады.

Жырдың өлең жолдарында оқиғаны нақты жағдайға қарай беру үшін кейде

7-8 буынды өлең өлшемін пайдаланады.

Мысалы,Тазшаның сөзі:

Ханым көрсең жыларсың,

Сәрсекеннің дертіне.

Сабырдан басқа айла жоқ,

Іштей жанған дертіңе...

Немесе Қозы Көрпештің монологын беруде пайдаланылады.

Мұндайлыққа салды ием,

Мен сықылды жалғызды.

Бір қыз үшін дертті боп,

Иттің де қойын жайғызды.

«Қобыланды батыр» жырында он бір буынды қара өлең өлшемі кездеспесе,

«Алпамыс батыр» жырында Алпамыс батырдың Гүлбаршынмен жар-жар айтысып болып, өзін танытатын жерінде ғана кездеседі.

Мысалы,Алпамыс:

Бір құдай куә болсын сырымызға,

Қосылар күн бар ма екен жарымызға.

Сақтапсыз жеті жылдай орнымызды,

Ризамыз сізге берген малымызға.

Батырлар жырына қарағанда махаббат жырларының бірі-«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының өлең өлшемінде де өзіндік айырмашылығы барлығын байқаймыз.

Жырдың оқиғасынан Балталы деген жерге келген тоқсан мың малы көзіне көрінбейтін Қарабай мен Сарыбайдың аң аулап жүріп кездескенін,Қарабайдың алдынан буаз марал қашып,Аққайыңды қаңтарып ертең түсте атпақшы болып жата

бергенін,Сарыбайға сексен үшке келгенше сүйері жоқ,ит айдаған Қарабай екенін айтып,жетпіс бестегі Сарыбаймен қияметтік дос болуға уәде бергенін білеміз.

Бірінен ұл,бірінен қыз туатын заман болса,қалыңсыз берісуге келіседі. Кешегі буаз маралды атып бер деп Қарабай Сарыбайға қолқа салады.Сарыбай буаз маралды аяп атпайтынын айтады.Қарабай араға достық пен уәдені тартып,

Сарыбайға аттырып алып,құлап жатқан Сарыбай досына қарамай буаз маралдың ішін жарып,екі лағын алып,бауыздап,үйге апарып сілікпелеп жеймін деп,сақал-мұрты қан болып Сарыбайға қайтып келеді.

Сарыбай қызыңды балама бересің бе деп сұраса,Қарабай беретін болып

сендіреді.Сарыбай қаза табады.Қарабай маралды лағымен теңдеп алып,

Сарыбайдың өлігін далаға тастап,еліне өлеңдетіп жөнеледі.

Жолда Сарыбайдың әйелі ұл туып,соған Сарыбайдан сүйінші сұрауға сол елдің адамы кездесіп,Қарабайдан жөн сұрайды.Қарабай жөнін айтпай теріс сілтеп жібереді.

Қарабайдың әйелі қыз туады.Жол үстінде сақау әйел сүйінші сұраса,бұзау тіс сегіз өрме қамшымен басын жарып,шапан сұрап алмақ болған әйел әзер қашып құтылады.

Қарабай салт барып Сарыбайдың туған ұлы Қозыны барып көрсе, «Мені жұтар жалмауыз туған екен» деп Бақа айғырына мініп,аулына келіп,тоқсан нарға артқан сабаны жарып,қымызды жерге ағызып жібереді.Сарыбайға бата оқуға да адамгершілігі жетпейді.

Сарыбайдың әйелі Сарыбайдың далада өлгенін біліп,өзі бас болып,адам

жіберіп алдырады. Он бір кісінің ішіндегі тазша қолындағы хатқа мөр басатын қызыл алтын жүзігінен танып,Сарыбайдың әйеліне естіртеді.

Жырда Сарыбай бай,ел,халық басқарған кісі ретінде суреттеледі.Әйелін ханым деп дәріптеп отырады.

«Жұрт иесі ханыма жора қылып,

Үйелменіңмен өртенгір,тазша бала!»-

десе,

«Хат берген даулы жерге мөр басатын,

Қолында қызыл алтын жүзігі бар,»-

деп тазша сөзімен де дәлелдейді.

Сарыбай образы жырдың басталуында да Қарабай образына қарама-қарсы алынып, «Оған да артық дәулет тәңірім берді,Қазақтан Сарыбай да артық еді,»-деп жақсы жағынан бағалайды.

Уәдеге берік,адамгершілігі жоғары екенін Қарабайдың көңілін қимай сөзін жерге тастай алмай,буаз маралды атып, өмірін жойғанын баян етеді.

Қарабай образы жырдың басынан аяғына дейін дүние қоңыз,сөзі мен ісінің тұрлауы жоқ,адам бойындағы қасиетсіздіктің бәрін бір басына жинаған жағымсыз,

келеңсіз кейіпкер ретінде беріледі.

Қарабайдың сыртқы кескіні мен ішкі дүниесі қатар суреттеліп,бірін-бірі толықтырып,тыңдаушы мен оқырмандардың жиіркенішті ызасын туғызып,үзіліссіз жырдың өн бойында дамып отырады.

Сарыбайға ас беріп,жерленгеннен кейін,Сарыбайдың ханымы Танаш деген кісіні бас құда етіп,қасына он бір кісі қосып,Қарабайға құдалыққа жібереді.

«Қыртысын сүймегенге шөл арықпын,

Өзім деген кісіге тас бұлақпын.

Уағдаға қылап қылман не қыласың,

Күн болса,ондай антты берер ақпын»,-

деп «сақал-мұртына қан қатқан» Қарабай Сарыбайға көзі тірісінде уәде берсе,енді:

«Былшылдама,сөзіңе тіпті ермеймін,

Ұмыт болған сөзді мен жөн көрмеймін.

Сен он екің аузыңды жап,үйіңе қайт,

Жетім ұлға құда боп қыз бермеймін.

Мына сөзге мен тұрмын қайран қалып,

Қалың малын қойып ем қашан алып?»-

деп берген антынан айнып,теріс айналып,келген кісілерді тегіс басын жарып,

үйінен айдап салады.

Мұнан әрі әйелінің айтқанын істемей,Балталымен қоныстас болмаймын деп,

Ай,Таңсық екі қызына үйді тоқсан нарға арттырып,Баянды алдына алып,тоқсан мың жылқысымен жер ауа көшкені баяндалады.

«Қайран балам,кімдерге күң боларсың!

Қайран малым,кімдерге жем боларсың!

Обалдарың әкеңді жібермесін,

Үш сорлым қандай жерде кем боларсың?!-

деген Баянның анасының айтқан зары келер күннің күңгірт жақтарынан,әсіресе,үш қыздың болашақ тағдырынан хабар бергендей болады.

Ай мен Таңсық ел-жұртпен,жер мен су,тау мен таспен қоштасады. Екі қыздың қоштасуы-зарлай арнауға жатады.Онда тұтас табиғат көріністері молынан қамтылып берілген.

Балталы,Бағаналы ел,аман бол!

Бақасы,балдырғанды көл,аман бол!

Кірім жуып,кіндігім кескен жерім,

Ойнап күліп,ер жеткен жер,аман бол!

Жібектей шалғыныңа қонып өскен,

Сегіз сай тау біткенді сала,аман бол!

Үйеңкі,қайың,терең,тал,аман бол!

Халайық қалған елдің шалы,аман бол!

Қарабай қайын атаң сенен қашты,

Жөргекте Қозы Көрпеш бала,аман бол!

Ұзын өлке,жота мен төбе,аман бол!

Изенді,мық жусанды,бетегелі,

Ақ көде малға шүйгін шөп,аман бол!

Жасы кіші аға мен іні,аман бол!

Іребдел өңшең мырза жаға,аман бол!

Қайын атаң Қарабай сенен қашты.

Жөргекте Қозы Көрпеш ,тағы аман бол!

Қозы Көрпеш күйеу боп,біз қайын боп,

Иілісіп тұратын күн болар ма?

Балталы,Бағаналы халық,аман бол!

Жөргекте Қозы Көрпеш жалқы, аман бол!

Жеңеше келін-кепшік,құрбы-құрдас,

Халайық,бізді ойлаған жалпы,аман бол!..

Ай,Таңсықтың зары арқылы Баян мен Қозының болашағына мегзеу,оларға тілектестік пен аяушылық жатса, Қарабайға аңырап ауған ел мен халықтың,

жазықсыз жапа шеккен жастардың қарғыс,наласы көрінеді.Балталы, Бағаналыда

қалып бара жатқан ел-жұртпен,жөргекте жатқан Қозы Көрпешпен болашақта қайта табыстырады,табысамыз деп үміт етеді.

Ауған Қарабай Семейге,Ертіске,Алатау,Іле,Құлжаға,Шыршық пен Сырға сырғып көше бергені,онан әрі Сарыарқаны сағынып,Бетпақ даласына барып, әрі өте алмай Шуға қарай беті ауып көшкені баяндалады.

Жырдың жағымсыз кейіпкерлерінің бірі Қодарды осы тұста кездестіреміз.

Қарекең қырып-жойып Шуға барды,

Ақымаққа құдай берген мұнша малды.

Арқада қызы сұлу бай көшті деп,

Торғауыттан бедеумен Қодар салды.

Қодар ерекше алып болып суреттеледі.Ол өзін батырмын деп көтеріп

көрсетеді. Қарабайдың Бетбақтың шөліне қамалып қиналып тұрған ұрымтал тұсына кез келеді.

Қодар сөзі арқылы Ай,Таңсықтың асырап алған қызы екенін осы жерде тағы дәлелденеді.Бетпақтың шөлінен шөлдетпей тоқсан мыңды алып өтсе, туған қызы Баянды беретін болып Қарабай Қодарға уәде береді.

Ұнамаған адамға шөл арықпын,

Қулық қылған кісіге қас шұнақпын.

Қылап қып уағдамды не қылайын,

Серттен тайман,қызымды берер ақпын...

Қарабайдың сөзі қашан да өзінің қажетін өтеуге кез келген уақытта дайын екендігін тағы дәлелдейді.Сарыбайға берген уәдесінде де осы сөзін қымсынбай,

қысылмай «қан-қан болған сақал-мұртын» сілкілеп айтқанын біз білеміз.

Қодардың астында алты құлаш бедеу байталы,он кез бойы бар,

жауырынының жалпағы үш жарым кез,ұзыны алты қарыс,сыңар жұдырығы қол ағаштай,өзі де дардай,сөзі дардай деп суреттеледі.

Әр жерден жүз кісілік құдық аршып,су шықпағанын меспен тасып толтырып,Бетпақтан Аягөзге Қарабайдың тоқсан мың жылқысын шөлдетпей шығарып жеткізеді.

Қодардың өзі дардай,сөзі дардай,әдебі жоқ,мінезі жоқ,сиқына қарамай,тым сұлу көркемдігі жұртқа аян тал шыбықтай бұралған Баян қызға үміт қылатын Қодарды келеке етіп мінездейді.

Қарабай ел асып,жер ауып жүргеніне он үш жыл толып,қызы он төртке толғанын білеміз.

Бұралған тал шыбықтай ол Баян қыз,

Тым сұлу көркемдігі жұртқа аян қыз.

Қыпша бел,алма мойын,сұлу Баян,

Сипаты жаннан асқан ол бір серім!

Тал бойының міні жоқ,қолаң шашты,

Шашының ұзындығы тізін басты.

Гүл төгілер аузынан меруерт тісі,

Ондай жан дүниеде жаралмас-ты,-

деген Баян сұлу портретінен тұнған сұлулықтың жанды бейнесі көрінеді.Сұлу Баянның ойында жалғыз ғана Қозы бар.Қодарды көрсе,қара көзін қан басып,

маңына жолатпайды.

Қодардан басқа тоқсан байдың тоқсан сері баласы Баян сұлуға көрмей ғашық болғандар тағы бар.

Нұрқара бидің баласы Көсемсары,Қаратоқа баласы Бұланқара бар, тоқсан сері Қодармен күш сынасып жеңіліп,Қарабайдың құлы етіп малға салып қояды.

Жыр Қодар,тоқсан сері,Қарабайлардың бейнесін бір-біріне байланыстыра ашады.

Балталыдан Тайлақтың кіші інісі Айбас Көктаймен іздеп келеді.Тал түсте өзенде жиде теріп ойнап жүрген үш қыздан жөн сұрайды. Қыздар Айбасқа Қодардан қорықпай қалай келгенін сұрайды.

Балталы,Бағаналы елден келгенін,Қозы Көрпешке атастырған келінім Баян қызды іздеп келемін деп жөн айтады.

Ай,Таңсық,Баян үшеуі сәлемдемеге тон,жүзік және тоғыз сыйлық жібереді.

Көктайға мінген Айбас Қодарды ат үстінен жұлып алып жерге жаныштайды.

Айбастың астында жатып,батқан тізесіне шыдай алмай, тоқсан құлын көмекке шақырады.

Олардың да сойылын тегіс тартып алып,Көктайға мініп аулына бет түзейді.

Айбастың артынан Бақа айғырға мініп қуған Қодарды ұрып жығып серейтіп кетеді.

Қыздарға келіп қоштасып тұрып:

-Қорықпаңдар түк қылмайды мұндай жануар,

Сөзімді менің айтқан сіздер аңғар.

Әл-қуаты інімнің тым-ақ артық,

Сенсеңдер,менікіндей үш есе бар,-

деген Айбас батыр сөзінен Қозы Көрпештің күш-қайратын,тоқсан құл мен Қодарға бой бермейтін ердің бірі екенін танығандай боламыз.

Айбас батыр бейнесінен ел намысы мен ер намысын жоқтаған адал,адамгершілікке толы жаны таза батырдың бейнесін көргендей әсер аламыз.

Баян сұлу сияқты Қозы Көрпешке іштей ынтызар адал махаббат иесінің Айбасқа айтқан сөзінен ғашықтық жалын атқан лебін сеземіз.

Сәлем де ініңізге іздеп келсін,

Келмесе,сорлы Баян дегені өлсін.

Көңілім кетті Қозыға,жаным мұнда,

Айтқанды тон,жүзігім белгі болсын.

Айбас батыр Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың махаббатының дәнекері,адал қамқоршысы болып суреттеледі.

Жырдағы жер атаулары Айбастың аулына қайтар жолындағы берген сәлемдемелерді түсіріп алуына байланысты туды деген қызық пікір айтылады.

Қыздың берген белбеуі түсіп қалып,

«Қызыл белбеу», «Құбажон» қоя сапты,- дейді.

Немесе «Шұбар айғыр,Жорға», «Мейізек», «Абыралы,Жалаулы», «Қарқаралы», «Шідерті» деген жер атауларын Айбастың Баянның сәлемін Қозыға жеткізуге асығып,жол жүргеніне байланыстырады.

Айбас батыр Қозы Көрпешке келіп,Баян сұлудың сәлемін айтып, жүзік,

бешпет,алтын тонын сәлемдемесі деп табыс етеді.

Аққу құстай жарқылдап оның мойны,

Өне бойдан сіркедей мін таппадым.

Көрмеген жаным екен,көңілім тойды,