Құқық негіздеріндегі сараптама жүргізу таныстырылымы

Сот сараптамасы – сот өндірісіндегі арнайы сараптамалық білімдерді заңды және ғылыми негізделген түрде қолдану мақсатымен сот сараптамасының әдіснамалық, құқықтық, ұйымдастырушылық және әдістемелік негіздерін қалыптастыру және дамытудың заңдылықтарын анықтауға бағытталған білімнің саласы.

Сот сараптамасының пәні ғылыми саланың бір бөлігі ретінде келесі заңдылықтардың оқып танылуын қарастырады:

• ғылыми білім ретіндегі сот сараптамасының қалыптасуының, құрылуы мен дамуының әдіснамасын көрсететін заңдылықтар;

• сот-сараптамалық қызметінің процессуалдық мәнін зерттеуді және осы негізде оның құқықтық реттелуін жетілдіру бойынша ғылыми ұсыныстардың әзірленуін қамтамасыз ететін заңдылықтар;

• сот өндірісіндегі сот сараптамалық қызметін тиімді жүзеге асыруды қамтамасыз ететін ғылыми ұйымдастыру және әдістемелік негіздерін қалыптастыру заңдылықтары.

Сот сараптамасының пәні дегеніміз әкімшілік, азаматтық және қылмыстық істер бойынша нақты деректерді, мән-жайларды арнайы ғылыми білімді қолдана отырып анықтау. Сот сараптамасы сот өндірісіндегі зерттелетін оқиғалар мен мән-жайларды анықтау қызметі ретінде заңды нысанда ғылыми жағдайларды жүзеге асыратын және оның теориялық саласының пәні болып табылатын сот сараптамасының жалпы теориясы.

Сот сараптамасының жалпы теориясының мазмұны ғылыми білім ретінде оның міндеттері мен мақсаттарының ерекшеліктерінен туындайды. Ол үшін тану мақсаты дегеніміз жоғарыда көрсетілген заңдылықтардың пәндік саласы.

Сот сараптамасының міндеттері екі топқа бөлінеді: негізгі және арнайы.

Негізгі міндеттері – азаматтық, қылмыстық және әкімшілік сот өндірісіне процессуалдық заңға сәйкес, сот сараптамасының ұйымдастыру мен жүргізудің ғылыми негіздерін жетілдіру арқылы алуан-түрлі ғылымдардың деректерін тартуға жәрдем беру.

Негізгі міндеттері арнайы міндеттерді жүзеге асыру арқылы нақтыланады, атап айтсақ:

• сот сараптамасының ғылыми білім ретіндегі әдістемелік негіздерін қалыптастыру мен дамыту;

• сот-сараптамалық қызметінің құқықтық, ұйымдастырушылық және әдістемелік жетілдіру мәселелерін әзірлеу;

• сот сараптамасының жеке теориясы мен ілімдерін дамыту;

• сараптамалық зерттеудің жаңа әдістерін әзірлеу және қолда бар құралдары мен әдістерін жетілдіру;

• қылмыстық, азаматтық және әкімшілік сот өндірісіндегі сот сараптамасының нәтижелерін пайдаланудың әдістері мен тәсілдерін жетілдіру және әзірлеу;

• шет мемлекеттердің озық тәжірбиелерін талдау және сот сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу тәжірбиесіне енгізу.

Сот сараптамасының жүйесі ғылыми білімнің саласы ретінде келесі құрылымдардан тұрады:

1. Сот сараптамасының теориясы мен әдіснамасына кіріспе.

2. Сот сараптамасының тәжірбиелік қызмет ретіндегі ғылыми негіздері.

3. Сот сараптамасының ұйымдастырушылық және әдістемелік негіздері.

4. Сот сараптамасын құқықтық реттеудің жалпы қағидалары.

5. Сот сараптамаларының жеке теориялары.

Өз кезегінде әрбір құрылымы өзінің құрамына келесі бөлімдерді енгізеді:

Сот сараптамаларының жеке теориялары.

Ұсынылып отырған сот сараптама жүйесінде ең алдымен салыстырмалы түрдегі сот сараптамасының екі құрылымы біртұтас білім ретінде берілген: ғылыми және праксеологиялық (жалпы нормалардың негізінде қалыптасатын, тәжірбиенің жалпылануы мен жинақталуына бағытталған).

Сот сараптамасы жалпы теориясы жүйесінің ұсынылған нұсқасынының ерекшелігі сот сараптамасының құрылымы ғылыми ережелеге негізделе отырып, ары қарай сараптама қызметінің ғылыми талдау, сонымен қатар оны жүзеге асырудың құқықтық қағидаларының ұйымдастырушылық-әдістемелік негіздерінің тұрғысында дамуында жатыр.

Мысалы, егер бірінші бөлімі – сот сараптамасының теориясы мен әдіснамасына кіріспеден басталып – ғылыми мазмұнға ие, ғылыми білім ретінде жалпы теорияның мәселелерін анықтап беретін қағидалармен ұсынылса, керісінше жалпы теорияның басқа бөлімдерінде сараптамалық қызметтің ғылыми негіздерін тікелей сипаттайтын теориялық жағдайлары ашып көрсетіледі.

Сот сараптамасында әдістерге және ғылыми-техникалық құралдарға жол берушілік талаптары заңдылық, ғылыми дәлелділігі, сенімділік, қауіпсіздік, тиімділік, үнемділік, этикалық, нормалардың сәйкес болуын білдіреді.

Осылайша, жоғарыда көрсетілген жағдайлардың түйіні, сот сараптамасы теориясының таным қызметінің әдіснамасы ретінде жүзеге асуына мүмкіндік береді.

Қарастырылып отырған мәселелердің шеңберінде, сот сараптамасы жалпы теориясының маңызды функциясы ретінде гносеологиялық қызметті атап өткен жөн. Өйткені, тек аталған теория объективті…