Салауатты өмір сүру тәрбие сағаты шет тілі пәніне

Салауатты өмір сүруге тәрбиелеу – еліміздің ертеңін ойлау

Биылғы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы өмірдің барлық саласын қамтыды. Соның ішінде тоқтала кететін жайт, мемлекетіміздің ең басты байлығы – адам капиталының сапалы өсуі мәселесі.

Сапа дегенде тек қана адамның білімі, тәрбиесі ғана емес, оның денсаулығы да қарастырылатындығы айқын. Дені сау азамат өз Отанын көркейту, дамыту және байыту үшін, алған сапалы білімі мен тәрбиесін пайдалана отырып, нәтижелі еңбек етеді. Адамзат тарихынан білетініміз қай елдің болмасын даму көрсеткіші халқының денсаулығы, білімі мен руханияты арқылы білінетіндігі.

Сондықтан әр ата-ана, мұғалім, тәрбиешінің алдында балалардың білім алуының сапасын көтеріп қана қоймай, оның өз денсаулығын сақтауын әрқашан назардан тыс қалдырмау міндеті тұр. Дені мен рухы сау азаматты тәрбиелеп, өсіруде біз ақпарат жетіспеушілігін сезінбеуіміз керек және ол ақпарат барынша нақты, сапалы, шынайы болғаны жөн.

Осы мақсатта Ресей еліне ғана емес бүкіл әлемге танымал психолог - дәрігер, академик Дмитрий Васильевич Колесовтың Москва қаласы, Дрофа баспасынан 2002жылы шыққан «Болезни поведения. Воспитание здорового образа жизни» атты ғылыми-танымдық басылымының аудармасынан үзінді келтіріліп отыр.

Дмитрий Васильевич Колесов – РАО-ның акдемигі, медицина ғылымдарының докторы, педиатр-дәрігер, психолог, ірі ғалымдардың бірі. Ол өмірінің соңына дейін адамзат өмірінің құпиясын ашуға тырысқан жан. Жазған еңбектерін қарапайым, жалпы оқырманға түсінікті тілмен жеткізе білген. Оның артында қалған еңбектері көп. Соның бірі «Болезни поведения. Воспитание здорового образа жизни» атты ғылыми-танымдық басылымы.

Бұл аудармада баланы жас кезінен бастап салауатты өмірге тәрбиелеу жолдары мен «жаман» әдеттерге, олардың зияндығына көзін жеткізе отырып, жиіркенішпен қарау, арылуға, сауығуға апаратын жолдар туралы берілген психолог әрі педиатр дәрігердің өз іс-тәжірибесінен жинақтаған нақты ақыл-кеңестері ұсынылып отыр.

Қазіргі таңда балалар мен жасөспірімдер тәрбиесінде өте өзекті болып отырған салауатты өмір салтын насихаттауға арналған бұл басылымды ата-аналар, тәрбиешілер мен мұғалімдер, жалпы оқырман қауым салауатты өмір сүруге бастайтын ақыл - кеңес берер көмекші оқу құралы ретінде пайдалана алады.

Мазмұны

І. Ата-ананың ерте жастан баланы салауатты өмір сүруге тәрбиелеу арқылы мінез-құлқын тәрбиелеуі.

ІІ. Салауатты өмір сүруге кедергі келтіретін мінез-құлық ауруларының психологиялық негіздері

3. Ғылыми-танымдық басылымды қазақ тіліне аудару үшін қолданылған әдебиеттер.

І. Ата-ананың ерте жастан баланы салауатты өмір сүруге тәрбиелеу арқылы мінез-құлқын тәрбиелеуі.

Мінез-құлық ауруларының көзін міндетті түрде балалық шақтан іздейміз.

Адамның психикалық дамуы өмір бойы жүреді. Әсіресе алғашқы үш жылда қарқынды болады. Бала басқа адамдармен қарым-қатынаста бола отырып, қоғамда өмір сүре отырып қана «адамға» айнала алады. Бала қандай адам болып шығады, оған осы өскен ортасы әсер етеді. Ең бірінші көретін, тәрбие алатын адамдары әрине анасы мен әкесі. Әсіресе дүниеге келген алғашқы айлардың әсері мол. Анасымен болған сайын баланың өзі сабырлы, байсалды бола түседі.

Тәрбиенің келесі шарты: ата-ананың баласының мінез-құлықтарындағы ерекшеліктеріне, өзгерістеріне үнемі әрі уақытылы назар аударып отыруы: Құптау, құптамау, жұмсақ немесе қаттылау дауыспен өз пікірін білдіріп отыру.

Бұл құлықтық - имандылық тәрбиенің негізі десек болады. Қоршаған ортаның әсері арқылы имандылықтың өлшемі қалыптасады. Құлықтық - имандылық тәрбие баланың қоршаған ортадан алатын, көретін жағымды - жағымсыз байланыстар, әр түрлі жағдаяттарға байланысты беріледі.

Тәрбиенің тағы бір шарты: баланың мінез-құлқының бір жақты, бірегей бағалануы. Бала бірте-бірте болжау механизмін меңгереді: бұлай істесем - осылай болады, ал басқаша – басқа болады. Бұл механизм өз мінез-құлқының құлықтық - имандылығын реттеуші негіз болады.

Жасөспірімнің өзіне де ата-анасына да «жасөспірім шақ» қиын кезең болып есептеледі. Жылдам өсуі, соматикалық дамуы, жыныстық жетілуі және қоршаған ортамен қарым-қатынасының күрделенуі, әсіресе өзге жыныс өкілімен қарым-қатынасының ерекшеленуі.

Осы кезеңде жасөспірімнің жалпы жағдайы, көңіл-күйі нашарлап, аурулары шиеленісуі мүмкін. Ең басты психологиялық қиындық: жасөспірімнің ата-анасымен қарым-қатынасының өзгеруі. Осы кезеңде бұрын алған тәрбиесінің кемшілік - ақаулары анықталып, көріне бастайды.

Ата-аналарға бірнеше тәрбиелік қызмет жүктелген:

- қорғау және моральдық қолдау,

- бақылау және көңіл-күйі, жалпы жағдайын қарау,

- қарым-қатынасының тұрақталуына жағдай жасау: қандай жағдайға түссе де, кіммен қарым-қатынас жасаса да туған үйі мен ата-анасы ол үшін әрдайым - құндылық болуы керек.

Көптеген балалар ата-анасының материалдық көмегі көрініп тұрса да, бәрібір психологиялық жағынан бақылаусыз қалып жатады. Тәрбие сферасында көптеген стандартты қателіктер мен дұрыс емес ұстанымдар бар. Оның бірі - директивті стиль: абсолюттік тыңдауды талап ету.Ата-ана іске қатысы жоқ тыңдауды талап етеді - өйткені олар үлкен, ал жасы үлкендік дұрыстықтың өлшемі деп. Жасөспірімнің тезірек үлкен болғысы келетіні, оған қызыққаны емес, осы директивті басудан құтылғысы келетіндіктен. Ата-ананың бұндай қарым-қатынасы баланың өздігінше болған жайды талдауына, өмірлік әр түрлі жағдаяттарда дұрыс шешім қабылдауына, құптағаны дұрыс па, құптамағаны дұрыс па, кедергі келтіреді. Сондықтан көптеген жасөспірімдер ата-анасының іс-әрекетін «әділетсіз» деп тапса , олардан алыстау жүруге тырысады.

Жасөспірімдік шақ өзіндіктің көрінетін уақыты: жасөспірімнің қоршаған ортаны зерттеген, танысқан, өзін күштімін деп, бәрін білемін, істей аламын деп есептейтін кезеңі. Қиын жағдай туса ата-анасынан көмек сұрағысы келмейді. Өйткені олар тек қана сынай алады деп ойлайды. Осының нәтижесінде оған өз ата-анасының емес, бөгде кездейсоқ адамның пікірі беделді болады. Ол адам әрқашан ақыл беруге «лайықты» бола бермейді.

Міне, сондықтан баламен «өзара сенушілік» қарым-қатынас жасай білу керек. Мысалы: жасөспірімнің қателігі үшін бас салып ұрыспай, анығына жету керек. Егер ол өзі келіп мойындаса, қатесін түсінсе, қатты ұрыспай жай ақылмен сөйлескен дұрыс.

Ал егер ол керсінше еш нәрсе айтпаса, онда өзгелерден естігенін айтып, қатты сынға алуы керек. Осыдан кейін ғана жайлап ата-анаға болған жайды айту, қателігін мойындау, кеңесу қажеттілігі туып, қалыптаса бастайды. Осындай қарым-қатынас болса тәрбиедегі келеңсіздіктерде жойыла бастайды. Тәрбие дұрыс бағытқа түседі.

Баланың әрекетін сынап қана қоймай, онымен бірге талдап, «дұрыс», «дұрыс емес» жақтарын тауып, ең бастысы әрекеттің мотивының табылуы. Жасөспірім ата-анасының әркез көмекке келетінін , түсінушілікпен қарайтынына әбден көзі жетіп, сенуі керек.

Ата-ананың бірінші мақсаты – көмектесу. Ұрысу емес. Сосын істі шешу, бұндай қателікті енді болдыртпау. Және есте сақтаңыз, ешқашан айғайламаңыз! Әділетті формула: нағыз ата-ана баласына тәубеге келтіруші, сырын айтатын, сенімді адамы бола білуі керек.

Ата-ананың келесі мақсаты: жасөспірімнің көңіл-күйін бақылау.

Үйге қандай көңіл-күйде келді, шыққанда қандай еді, өзгерістерді дер кезінде білгені дұрыс. Бұл дәл уақытында көмекке келуіне көмектеседі. Мысалы: темекіні алғаш шеккен күні, алкоголь, нашамен танысқан күні - көңіл-күйінен білесіз.

Жәнеде жасөспірім кіммен бірге жүреді, жақын арада жаңадан кім қосылды, осының бәріне баса назар аударған дұрыс.

Тәрбиеде өзара диалогтың мәні зор. Баланың тілі енді шыққан кезде өзіңіз көп сөйлеп, оны сөйлетпесеңіз, баланың тілі тежеледі. Өкінішке орай тәрбиеде көпжылды монологқа айналып кеткен жағдайлар көп. Жасөспірім ата-анасының ұзыннан-ұзақ келіспеушілік дауысынан басқа ешнәрсе естімесе, оған түсіндіруге де, сөйлеуге де мүмкіншілік берілмесе, келеңсіз жағдайдан шығар жол да табылмайды.

Көбіне үлкендер өзара сөйлескенде жасөспірімнің араласқанын ұнатпай, жағаласпа, сен әлі жассың деп жатады. Бұл үйдегі жасырын «тоталитаризмнің» анық формуласы деп біліңіз.

Тәрбиенің тағы бір шарты: тыйым салуға деген дұрыс қараушылықты қалыптастыру.

Ерте жастан бала үшін барлық « тыйым салулар» негізделген болуы қажет.

Тыйым салуға деген ата-ана құқығы үлкен жауапкершілікті талап етеді.

Өкінішке орай, негізделмеген тыйым салулар арқылы ата-аналар жасөспірім алдындағы өз беделінен айырылып жатады. Өйткені тыйым салулар көп болып кетсе, әйтеуір біреуін бұзуға тура келеді емес пе. Ал бұл бала кезінен бастап тыйым салуларды бұзушылыққа, тілазарлыққа әкеледі, қалыптастырады.

Есеюге байланысты тәрбиенің маңызды бір аспектісін ескерген жөн. Табиғатта кейбір заттардың «дәмін» мүлдем татып көруге болмайды. Олар: никотин, алкоголь, есірткі.

Бір рет дәмін көргеннің өзі өте қауіпті.

Балада ата-ана бәрін де кешіреді, кешірім сұрасаң жеткілікті деген психология қалыптаспауы керек. Ата-ана бәрін кешіре алады, бірақ кейбір жайттарда ата-ананың «кешірімі» жағдайды түзей алмайтынын, еш нәрсені өзгерте алмай қалуы мүмкін екенін бала түсінгені дұрыс.

Ата-ана бір ғана дұрыс емес әрекет арқылы ауыр ауруларға ұшырап, өмір бойына мүгедек болып қалуы мүмкін екендігін үнемі түсіндіріп отыруы қажет.

Есірткі заттар, бей – берекесіз жыныс қатынасынан туатын жұқпалы аурулар, қажет емес жүктілік, алкоголь, темекі - қателікті кешірмейтін, бүкіл өмірін өзгертетін қауіпті аурулар.

Жасөспірім өзінің іс-әрекеті, мінез-құлқы арқылы өзін өте қиын, келеңсіз жағдайға апаруы мүмкін екенін ата-ана да, мұғалім - тәрбиеші де әрдайым есіне салып отыруы керек.…