Сегіз аяқ – ойлы ақынның өрелі сөзі мақаласы

«СЕГІЗ АЯҚ»-ОЙЛЫ АҚЫННЫҢ ӨРЕЛІ СӨЗІ

Қазақ халқының мақтанышы Абай Құнанбайұлының ақындығы түпсіз терең мұхитпен тең десек қателеспеген болар едік.Ғажайып суреткер,нәзік лирик,көркемсөз шебері,ең алдымен- ойшыл ақын.Абай шығармашылығы-адамзат даналығының таусылмас қазынасы.Бұл қазынаны ақтарған сайын тың жаңалықтар көзін тауып,сөз өнері бағзы заманнан іркіліссіз жалғасқан қазақ елін әлемдік мәдениетке жеткізу жолындағы рухани бастаушыны танитынымыз анық.Абай шығармашылығындағы шоқтығы биік,елеулі орын алатын шығармаларының бірі-«Сегіз аяқ».

«Сегіз аяқ»-Абайдың заман,дәуір,оның адамдары жайлы ой толғанысының жаңа бір көрінісі және мазмұнына түрі сай,аса көркемдік деңгейдегі шығарма.Яғни қазақ қоғамындағы келеңсіз жайттарды,әлеуметтік мәселелерді толғаған туынды.Онда сол қоғамның індетіне айналған жалқаулық,арызқойлық,надандық,көреалмаушылық,күншілдік,бақталастық сияқты жаман мінез-құлықты сынап,ел болашағына алаңдайды.Шоқтығы биік бұл туынды қазақ өнерінің де өрісін ашып,халықтың рухани мұрасына айналды. «Сегіз аяқ-қазақ өлеңіне Абай қосқан шумақтың үлгісі.Бұл өлеңнің әр шумағы сегіз жолдан тұрады.Өлеңнің ырғақтық құрылымы да өзгеше.Шумақ 5 буынды тармақтар мен 7-8 буынды тармақтардың жүйелі үйлесіп,араласуынан түзілген.»дейді академик Зәки Ахметов.Енді «Сегіз аяқта» көтерілген мәселелерге тоқталайық.

Біріншіден,надандық жайлы. «Басында ми жоқ,

Өзінде ой жоқ,

Күлкішіл кердең наданның. Көп айтса көнді, Жұрт айтса болды — Әдеті надан адамның»-деп өлеңнің алқашқы шумағында-ақ,халқының надан екенінен хабар беріп сынайды.Сегіз жолдан тұратын шумақта,заманының кеселді,кесапатты жақтарын әшкерелейтін ақын,соңғы екі жолды түйінді ойға құралған афоризммен аяқтайды; «Қайнайды қаның,

Ашиды жаның,

Мінездерін көргенде.

Жігерлен, сілкін,

Қайраттан, беркін

Деп насихат бергенде,

Ұятсыз, арсыз салтынан,

Қалғып кетер артынан.»-деген сегіз жолда ақын өмір сүрген қоғамның реалистік ақиқаты мен қоғам қайраткері,ұстаз-ақынның жан айғайының шыңғырған шындығы жатыр.Қанының қайнауына себеп біреу.Ол-халқының надандығы.Ал,жанының ашуына себеп-мың!.Осыны терең түсініп,сабасына түскен ақын; «Жігерлен,сілкін,қайрат қайда?»-деп халқын сан ғасырлық ұйқысынан оятып,болашақтың жарқын жолын нұсқамақшы. «Оян қазақ»-деп ұран шақырып,халқын соншалықты терең сүйген,ұлт сиялыларының ең алғашқы қарлығашы-қазақ халқының ұлы ақыны-Абай Құнанбаев болды.

Екіншіден,адамдардың жұмыссыз,мақсат,міндетсіз бос жүруіне назын айтып,сынайды.Осы «Сегіз аяқта» ақын елден бірлік кеткенін,ел іргесі тозып бара жатқанын әшкерелей келіп,осы жаманшылықтың себебін де айтады; «Тамағы тоқтық,Жұмысы жоқтықАздырар адам баласын.»-деп жеке адам үшін де,қоғам үшін де,халық үшін де ең қадірлі,қажетті іс-еңбек екенін айтады.Осындай ұнамсыз мінездерді тудырып отырған әрекетсіздік,жұмыссыздық деген…