Шылау сөздерді меңгеруге арналған тест тапсырмалары

Шылау- сөздер мен сөйлемдерді байланыстыратын және өзі тіркескен сөзге қосымша мағына беретін сөз табы.

Шылау

Жалғаулық Демеулік

Септеулік

Септеулік шылау

(Послелоги)

Атаушы сөздер арасындағы мезгілдік, мекендік, мақсаттық, себептік қатынастарды білдіріп, байланыстырушылық қызметіне жұмсалатын көмекші сөздер септеулік шылаулар деп аталады.

Септеуліктер белгілі бір септік жалғаудағы сөзбен тіркесіп, оның грамматикалық мағынасын нақтылап, толықтыра түседі.

Меңгерілетін септіктер

Септеуліктер (послелоги)

Мысалы

Атау (именительный)

Арқылы (через); туралы, жайында, жайлы, жөнінде (о, про, об); үшін (для); сияқты, секілді (как); бойы, бойынша, бойымен (по); сайын (каждый);

Отан үшін отқа түс, күймейсің.

Барыс (дательно-направительный)

Дейін, шейін (до); қарай, таман (к); жуық, (около).

Шаңғымен төмен қарай зырлап келеді.

Шығыс (исходный)

Кейін, соң (после); гөрі(чем); әрі (дальше); бері (с,со); басқа

Шешендік сөздерді оқығаннан бері әдебиетке қызығып жүрмін.

Көмектес (творительный)

Қатар, бірге (вместе, наряду)

Жамалмен бірге қайттық.

Демеулік шылау

Сөздерді байланыстырмайды. Тек өзі тіркесен сөзге қосымша мағына үстейді.

Түрлері

Мысалы

Сұраулық

Ма/ме, ба/бе, па/пе.

Өтірік пе, шын ба?

Күшейткіш

-ақ, -ау, -ай, да,де; та,те.

Маған сенің бір-ақ нәрсең керек.

Белгісіздік

-мыс/-міс; кейде.

Өмірден өз орнын тапқан-ды.

Болымсыздық

Түгіл, тұрсын, тұрмақ.

Сен түгіл мен де бес алған емеспін.

Шектік

Ғана, қана, тек, -ақ.

Олар кеше ғана келіп кетті.

Нақтылау

-ды,- ді, - ты, -ті, гой.

Бұл менің ағам ғой.

Жалғаулық шылау

Сөздер мен сөйлемдерді салаластыра (тең дәрежеде) байланыстырады.

Түрлері

Мысалы

Ыңғайластық

Және, әрі, да,де, та,те.

Қыста және көктемде күн суық болады.

Қарсылықты

Бірақ, дегенмен, алайда.

Оқығанымның бәрін түсінемін, бірақ айта алмаймын.

Себеп-салдар

Ойткені, себебі, сондықтан.

Өткен сабақта болған жоқпын, сондықтан тапсырманы орындай алмадым.

Талғаулықты

Не, немесе, я, яқи.

Бұл істі я мен бітіремін, я сен бітіресің.

Кезектес

Кейде, бірде, біресе.

Біресе жүзі сұрланып, көзі жарылып кететіндей шатынап, біресе құлағына дейін қызарып кетеді.

1 нұсқа

1. Демеулік шылауды көрсетіңіз.

А) Жаяу барсам, алыс емес пе? В) Жаңбыр жауды, күн шықты. С) Көктемді және күзді ұнатамын. Д) Олар мектепке қарай кетті. Е) Мен батырлар туралы кино көрдім.

2. Демеулік шылауды табыңыз.

А) шейін В) әйтпесе С) сонда Д) үшін Е) ма, ме

3. Сөйлемдегі жалғаулықтар түрін ажыратыңыз.

Бурабайдың суы мөлдір әрі таза.

А) ыңғайластық. В) шартты. С) талғаулықты. Д) қарсылықты. Е) себепті.

4. Ыңғайластық жалғаулықты көрсетіңіз.

А) –шы. В) әлде. С) –мыс. Д) түгіл. Е) мен.

5. Барыс септігімен тіркесе қолданылатын шылауды табыңыз.

А) таман. В) қатар. С) әрі. Д) бері. Е) арқылы.

6. Көп нүктенің орнына тиісті септеулікті белгілеңіз.

Қазір көпір ..... .. өтеміз.

А) да. В) шейін. С) дейін. Д) арқылы. Е) кейін.

7. Демеулік шылау қатарын көрсетіңіз.

А) және, бірақ, сондықтан В) әрі, бері С) тәрізді, сияқты Д) не, немесе, якиЕ) па, пе.

8. Демеулік шылауы бар сөйлемді көрсетіңіз.

А) Жиренше серіктерімен алыс жолдан келе жатты. В) Қыстан кейін көктем келеді.

С) Олар жылдан-жылға көбею үстінде. Д) Қолына домбыра берсең, шырқай бастай ма?

Е) Бұл жерде ескерткіш ашылғанға дейін, ештеңе болған жоқ.

9. Жалғаулықтардың түрін анықтаңыз. «Себебі, өйткені, сол себепті»

А) ыңғайластық. В) қарсылықты. С) себеп-салдар. Д) кезектес. Е) талғаулықты.

10. Ыңғайлас жалғаулығы бар сөйлемді табыңыз.

А) Қыста және күзде күн суық болады. В) Біз сабақ туралы ойладық.

С) Қазір жаңбыр жауа ма? Д) Мен алма немесе алмұрт сатып аламын.

Е) Мен жұмыстан кейін дүкенге барамын.

11. Сұрау демеулігін белгілеңіз.

А) Ол оны шақырды (ма) В) Мектепке бар(ма) С) Жарна(ма)

Д) Сен одан ақша ал(ма)Е) сурет сал(ма)

12. Күшейткіш мәнді демеулік шылауды көрсетіңіз.

А) дейін В) -ақ С) сонда Д) үшін Е) ма, ме.

13. Септеулік шылауды табыңыз.

А) үшін. В) және. С) өйткені. Д) егер. Е) мен.

14. Шығыс септігімен тіркесетін септеуліктерді табыңыз.

А) бірде. В) басқа. С) үшін. Д) арқылы. Е) туралы.

15. Ыңғайластық қатынасты білдіретін жалғаулықтарды табыңыз.

А) және, әлде, яқи. В) мен, және, әрі. С) кейде, я, яқи. Д) сонда да, алайда.

Е) әрі, немесе, не.

16.Талғаулықты жалғаулықты табыңыз.

А) мен, бен,пен. В) түгіл, тұрсын. С) –мыс,-міс. Д) –ақ,-ау,-ай. Е) я, болмаса.

17. Нақтылау мәнді демеулік шылаулы сөйлемді белгілеңіз.

А) Мен тек қызыл түсті алманы ұнатамын. В) Маған бес жүз-ақ теңге бере тұршы.

С) Күзде мектепке барасың ба? Д) Оның есімі кім? Е) Шамалы жер қалды.

18.Буын үндестігіне бағынбай жалғанған шылауды көрсетіңіз.

А) келдің бе? В) жаздың ба? С) сыныптасың бе? Д) үйдесің бе? Е) студентсің бе?

19. Демеулік шылаулар қатарын анықтаңыз.

А) алайда, дегенмен В) сол себепті С) жөнінде, туралы Д) ғана, қана, тек. Е) мен, және.

20. «Дейін, шейін, кейін» шылаулардың түрін ажыратыңыз.

А) демеулік шылаулар. В) септеулік шылаулар. С) одағай сөздер.

Д) жалғаулық шылаулар. Е) қыстырма сөздер.

2 нұсқа

1. Шығыс септіктен кейін келетін шылауды табыңыз.

А) үшін, арқылы. В) кейін, басқа. С) қатар, бірге. Д) бірге, туралы. Е) дейін, шейін.

2. Шылау сөздерге қайсысы жататынын анықтаңыз.

А) жұрнақ. В) жалғаулық. С) үстеу. Д) түбір. Е) одағай.

3.Сөйлемді толықтыратын жалғаулық шылауды табыңыз.

Қазақ халқының қонақжайлығын саяхатшылар ....... ғалымдар жоғары бағалаған.

А) да. В) мен. С) туралы. Д) сондықтан. Е) бірге.

4. Демеулік шылау тіркескен зат есімді көрсетіңіз.

А) айттың ба? В) сен бе? С) қызыл ма? Д) шәкірт пе? Е) ойладың ба?

5. Дұрыс тіркескен шылауды көрсетіңіз.

А) жазда демалдың па? В) мен ба? С) қыздар ба? Д) сендің бе? Е) сенікі ма?

6. Көп нүктенің орнына тиісті септеулікті белгілеңіз. Қыстан ...... көптен күткен көктем келді.

А) да. В) шейін. С) арқылы. Д) дейін. Е) кейін.

7. Септеулік жалғаулығы бар сөйлемді табыңыз.

А) Қыста және күзде күн суық болады. В) Біз бүгін мұражайға барамыз.

С) Қазір жаңбыр жауа ма? Д) Мен алма немесе алмұрт сатып аламын.

Е) Мен жұмыстан кейін дүкенге барамын.

8. Қарсылықты жалғаулық шылауы бар сөйлемді анықтаңыз.

А) Жанат қана ағасымен дос. В) Театрға дейін автобус жүреді.

С) Айгүл досымен келіп кетті. Д) Рас, көп еңбектендім.

Е) Бүгін күн аяз, бірақ балалар ойнап жүр.

9. Сөздердің жалғаулық шылау арқылы байланысын табыңыз.

А) Кітап пен дәптер. В) Ас дайындау. С) Балаға үйрету.

Д) Тапсырманы орындау. Е) Жүзге жуық адам.

10. Демеулік шылау тіркескен етістікті табыңыз.

А) күн бе? В) сен бе? С) қызыл ма? Д) шәкірт пе? Е) ойладың ба?

11. Жұмбақ құрамындағы қай сөз шылау екенін көрсетіңіз.

Таңертең бар, кешке жоқ.

Кеш түгілі, түсте жоқ.

Мен әдемі моншақпын,

Ірі емеспін, ұсақпын.

А) жоқ. В) мен. С) емеспін Д) кеш Е) түгілі

12. Тиісті шылауды жазыңыз.

Шоқанның генерал Гасфортпен ..... саяхатқа шыққан жерлері мыналар- Аягөз, Тарбағатай, Қапал таулары.

А) пен. В) мен. С) әрі. Д) бірге. Е) алайда.

13. Септеулік шылаулар қатарын анықтаңыз.

А) түгел, тіпті. В) әлде, және. С) бірақ, алайда. Д) әсіресе, кейде. Е) бірге, соң.

14. Нақтылық демеулік шылауы бар сөйлемді табыңыз.

А) Оқу – инемен құдық қазғандай. В) Отырған жерің әрі ыңғайлы, әрі таза болсын.

С) Оның мұраларынан үлгі-өнеге аламыз. Д) Отанды сүю отбасынан басталады.

Е) Ол сәлем беруді ұмытқан жоқ-ты.

15. Себеп-салдар жалғаулығын көрсетіңіз.

А) немесе. В) бірде. С) өйткені. Д) және. Е) біресе.