Шынайы білім нұры бойынша өзін-өзі тану материалы

«Сиқырлы жүзік»

Бір кедей күні бойы жұмыс істеп қатты шаршайды. Бір арша ағашын әрең кесіп жерге құлатқанда, жоғарғы жағынана екі жұмыртқа домалап түседі де, жарылып қалады. Біріншісінен бүркіттің балапаны шығады да, лезде өсіп, адам бойымен бірдей болады. Екінші жұмыртқа жарылып ішінен алтын жүзік шығады.Бүркіт қанатын қағып-қағып қалады да кедейге:

Жүз мың алтыным болса!- деуі мұң екен, үстіне алтындар жауа бастайды. Зергер жанталасып әрлі-берлі қаша бастайды, бірақ есікті аша алмайды. Дүниеқоңыз зергердің үстіне алтын одан сайын жауа бастайды. Қиналған ол бар жан даусымен көмектесіңдерші! -деп жалынып айқайлайды. Сол кезде зергердің көршілері көмекке келеді. Зергер, жараланып қатты ауырып қалады.Осы уақытта егінші сиқырлы жүзіктің сиқырын әйеліне айтып жатқан. Әйелі сөзін аяқтатпастан кәне, байлық тілейік дейді. Тағы бір жылдай еңбек етсек, оғанда жетерміз деді егінші. Ертесіне зергер көршісіне егінші кедейді алдырады. Зергер: - Досым кешір саған қиянат жасадым. Оңай байып кетудің қамын ойлап, сенен сиқырлы жүзікті ұрлап алдым. Адамға қиянат жасауға болмайды екен дейді.Оны өзіңе қайтарам! Оның тек бір сиқыры ғана қалды дейді. Егінші ойланбастан, сиқырлы жүзікті алып, зергердің сауығып кетуін тілейді. Зергер аяғынан тік тұрады. Екеуі екі жақтан еңбек етеді. Егінші егін салады, зергер бұйымдар жасайды. Егінші ауысқан егінін көмекке мұқтаж жандарға бөліп береді. Зергер әдемі әшекейлер соғып адамдарды қуантып отырады.Барлық жұрт оларға разы болып, алғыстарын жаудырады. Екеуі де алғысқа бөленіп, татулық пен бірліктің арақасында б

«Жер ана туралы мысал»

Ертеде жер кіршіксіз таза болыпты. Ол шексіз мейірімді әрі жайдары болатын. Ол барлық жер бетіндегі тіршілік иелеріне, жануарларға, құстарға, жәндіктерге пана болды, оларға азық берді, ал олар Жердің көркемдігі мен тазалығын сақтап, оған бар сүйіспеншіліктерін арнап, жанашырлықпен қарады. Күндердің бір күнінде Табиғатадам пайда болды. Ол құдыретті, зор, әрі сымбатты болды. Ол күлгенде, онымен бірге күн де күлетін,ол қамыққанда онымен бірге ай да қайғыратын, ол ән айтқанда онымен бірге аспан мен жел қосылып ән шырқайтын. Жер-ана мен Табиғатадам бір-бірінен жарастық тауып олардан адам-ұрпақ өмірге келді. Бірақ әрбір ұрпақ- адам оларға өмір сыйлаған Ұлы сүйіспеншіліктен алыстай берді. Жер-ана олар үшін өмір сүрудің, байлықтың қайнар көзіне айналды. Адамдар Жер- ананың кім екенін ұмытты, ал Табиғатадам олар үшін бірі сеніп, бірі сенбейтін аңызға айналды. Адамдар өздерінің қажеттіліктері үшін жерді жыртты, егін екті, одан пайда тапты.Тамақ іздеп, олар жердің мәпелеп өсірген өсімдіктері мен жануарларын аяусыз жайратты.Содан соң алтын мен басқа қазба байлықтарын іздеп Жер- ананың денесін ойып, шұңқырлар қазып, шөл мен шөлейттер қалдырды. Бірақ бұл да аз болды, олар жарылыстар жасап, өздер

Сабыр суы

Бір адамның басынан мынадай оқиға өтіпті. Ол сол ауылдың ақсақалынан жылап келіп, шағым айтады:

Маған әрдайым көршілерім тиіседі, біздер ұрысып қала береміз. Көршілеріммен сөйлесуден қалдым. Мен әбден шаршап, өзіңізден ақыл – кеңес, көмек сұрап келіп отырмын. Не амал етсем екен?

Ақсақал ойланып отырып, келген адамға бірнеше сұрақ қояды. Содан соң бір құты су береді де:

Осы су саған көмектесуі тиіс. Күнде көршілерің жұмыстан келген кезде осы суды ұрттап ал. Бірақ бірден жұтып жібермей, аузыңа біраз уақыт ұстауың керек, - дейді. Арада бірталай уақыт өткенде, әлгі адам ақсақалға тағы жылап келеді.

Сірә, суға бірдеңе қосып берген болсаңыз керек. Сіз берген судың көмегі тиген еді. Мен көршілеріммен жақсы қарым – қатынас орнатып қалып едім. Бәріде жақсы болып келе жатыр еді. Менің көңілім көтеріліп, тыныштығым орнап қалған еді.

Бірақ ол су таусылып қалды. Таусылғалы бері көршілерім баяғы «жырын» қайта бастады. Менің мазам кетті. Сіздің көмегіңізсіз болмайтын болды, - деп тағы да су беруін сұрайды.

Сонда ақсақал күліп:

Айналайын, ол судың басқа ешқандай қасиеті жоқ, күнде өзің пайдаланып жүрген кәдімгі су. Оның саған көмегі – көршілерің жұмыстан шаршап келген кезде не болса соны айтуға ауызыңның бос болмағаны, үндемей қарсы алуға мәжбүр болғаның. Ендеше, өзіңді - өзің қолға алып, шыдамдылыққа, сабырлылыққа үйренсең, өзіңді - өзің тізгіндей алсаң, бұл жағдайда саған басқаның көмегі керек еместігін түсінген шығарсың – дейді.

Асығыс үкім

Бір кісінің үйінің төменгі қабатында ағаш өңдейтін шеберханасы бар екен. Ол есік пен терезе жасап күнелтеді. Бір күні жұмыс істеп жатқанда электр қуаты өшеді. Ұзақ уақыт бойы күтсе де жанбайды. Қасарысқандай, сол кеште тапсыруы керек болған бірнеше терезе бар еді. Біраз демалу үшін үйіне көтеріліп бара жатып сақтандырғышқа көзі түседі. Біреу сақтандырғышты өшіріп қойған екен. Ажыратқышты (рубильник) қосқанда цехта жарық жанады. Бірақ мұның мәнісін түсіне алмайды. Жұмысқа қайта кіріскенінде сол нәрсе тағы қайталанады. Бірақ бұл жолы кінәлі адамды көрді. Баласы үй мен цех арасындағы сатыдан дыбыссыз, ақырын түсіп, сақтандырғышты өшіріп жатқан кезінде әкесін дәл алдында көреді. Әкесі он жасқа енді толған баласының мұндай опасыздығын кешіре алмайды. Соның кесірінен бір күні босқа кетті. Бір рет қана істеген болса, бәлкім, үн қатпас еді. Шаштарынан ұстап шапалақпен тартып жібереді. Мүмкін бұл ұрған шапалағы енді қайта опасыздық етуіне кедергі болар. Баласының көз жастарына қарамастан үйіне кіріп, әйеліне былай дейді: - Мына баланың мектепте кімдермен араласатынын білуіміз керек! Егер бос жіберетін болсақ, басымызға бәле болуы мүмкін! Кейін ең оңай жолын табады. Баласының еш қалдырмай ұс

Екі қасқыр

Баяғының қарттары енді ғана ес біліп келе жатқан немерелерін алдына алып, өнегелі өсиеттерді ақылды аңыз, есті ертегі түрінде жастайынан келер ұрпақтың құлағына сіңіре береді екен. Сондай кемеңгер қариялардың бірі немересіне өмір сырын былай деп айшықтап айтып жатыр екен:

Әр адамның көкірегінде екі қасқырдың өзара тайталасына ұқсас тартыс жүріп жатады. Оның бірі күншілдік, қызғаныш, өзімшілдік, өтірік сияқты жаман қасиеттерді бейнелесе, екіншісі – сенім, шындық, мейірім, адалдық секілді жақсы қасиеттерді бейнелейді.

Бұл екі қасқыр сәт сайын, қадам сайын айқасып, өмір бойы күресумен болады. Сонда зерделі немересі атасының сөзін бөліп, былай деп сұрапты: - Ата, ал ең соңында қай қасқыр жеңеді? Атасы сәл ойланып, немересінің пайымдылығына сүйсіне отырып, жауап беріпті:

Сен қайсысын көбірек коректендірсең, сонысы жеңеді.

«Асқабақтың дәні»

Бір әйел үйінің табалдырығында балаларының киімін жамап отырады. Күтпеген жерден қарлығаштың ұясынан кішкентай балапан құлап қалады. Әйел балапанды көтеріп алақанына алып қараса, аяғын сындырып алыпты. Балапанға жаны ашыған әйел оның аяғын байлап, балапанды ақырындап ұясына қайта салып қояды.

Бұған риза болған қарлығаш келесі көктемде жылы жақтан ұшып келген кезінде әйелдің алдына асқабақтың дәнін тастап кетеді. Ол дәнді алып бақшасына отырғызады, ал асқабақ әбден піскенде, ас әзірлемек болып асқабақты жарады.

О, ғажап! Асқабақтың ортасынан лақ етіп, алтын теңгелер шашылып кетеді. Мұны қызғаншақ көршісі көріп қалады. Келесі көктемде қызғаншақ көршісі қарлығаштың ұясынан балапанды суырып алып, аяғын сындырып, қауырсынымен байлап, ұясына қайта салып қояды.

Көктемде қарлығаш ұшып келгенде, оған да асқабақтың бір дәнін тастап кетеді. Қызғаншақ әйел асқабақ өсіріп, оның күзде пышақпен жарады. Одан қызыл жылан шығып, қызғаншақ әйелдің сазайын тарттырыпты.

«Сабырлылық дәні»

Ертеде қазақ даласында жағдайы ауыр бір отбасы өмір сүріпті. Олар дала кезіп айдалада тұрғанды ұнатады екен.Бұл отбасы өзінің күн көрісіне шүкіршілік, өмірдің қиындығына сабырлық етіп ғұмыр сүріпті. Сол жылы осы өлкеде қатты қуаңшылық болып, күннің ыстығына жан баласы шыдамапты. Үйдегі бала –шағаның іштеріне ыстық түсіп, ауыр науқасқа ұшырайды. Азық та, суда таусылады. Соңында бір-екі бидайдың дәні мен тек бір адамның ғана шөлін қандыратын су қалыпты.Сонда да әкесі мен анасы қиыншылыққа төзімділік, шыдамдылық, сабырлық танытып үміттерін үзбепті.Бір күні алыстан бір қара көрініп, арып-шаршаған біреу келеді.Бөтен адам далада адасқан, бір мүсәпір екен. Үйге жете бере: -Су,су!-деп құлап түседі. Өздері қиын жағдайға душар болған үй иесі:- Бір адамды тірілткен, бүкіл адамзатты тірілткенмен пара-пар деп, қалған бір жұтым суын жаңағы мүсәпірге ішкізеді. Мүсәпір есін жиып әлденген соң өз жөніне кетеді.Ал, аштық пен шөлден өлуге шақ тұрған үй иесі тыстан ат тұяғының дүбірін естиді. Үйге судай қаруланған бірнеше адам кіріп келеді. Киімдеріне қарағанда патшаның нөкерлері сияқты.Олар « Бұл маңда Ахмет деген кісінің үйі бар ма?» деп сұрайды.Отағасы «Ахмет-менмін, бұл жерде бізден өзге ешкім жоқ»

Бақытты отбасының сыры

Бір шағын қалада екі отбасы көрші тұрады. Бір отбасында үнемі ұрыс болады, ал екінші отбасында барлығы тату –тәтті өмір сүреді.

Бір күні бақытты отбасына қызығып жүрген екінші үйдің баласы олардың қалай өмір сүріп жатқанын білгісі келеді. Сөйтіп, бір күні ол көрші үйге келіп, жасырынып, бақылап отырады.

Бақытты үйде барлығы әкесі, анасы, балалары да ылғи көңілді жүреді екен. Олар бәрін бірлесіп жасап жатыр. Анасы үйін тазалап жүріп бір құмыраны сүртіп тұр еді, кенеттен біреу телефон соғады. Ол құмыраны үстелдің шетіне қойып кетеді. Анасына көмектесіп жүрген баласы бөлмедегі жаңағы құмыраны байқамай құлатып алады. Құмыра сынып қалады.

Бала «Міне қазір ұрыс басталады» деп ойлайды. Өйткені олардың отбасында осылай болушы еді.

Анасы оны көріп, ұлына:

- Кешір, балам. Мен кінәлімін. Мен оны дұрыс қоймадым.

- Жоқ, мен кінәлімін. Байқамай қалдым.

- Жарайды, ештеңе етпейді, бұл болмашы нәрсе,- дейді әкесі.

... Көрші бала оларға қызыға қарап, өз үйіне қарай жүгіре жөнеледі.

Анасы:

- Не болды, сонша жүгіріп, бірдеңе көрдің бе?

- Иә!

- Анашым, мен көршілердің бақытының сырын, олардың бізден ерекшелігін енді ұқтым.

- Олардың отбасында әркім өзін кінәлайды. Ал біздің отбасымызда әрқайсымыз «менікі дұрыс» дейміз....

Жетіген туралы аңыз

Ерте кезде ауылда бір қария тұрады. Оның жеті ұлы болған. Бір жылы қатты жұт болып, адамдар тамақсыз қалады, сөйтіп, қарияның үйіне қайғы орнайды. Аштықтан үлкен ұлы Қания өлгеннен кейін қария кепкен ағаштың бөлігін алып, оған шек салып, тиек қойып, "Қарағым" күйін орындайды, Төралым деген екінші ұлы өлгеннен кейін екінші шек тартып, "Қанат сынар" деген күй шығарды, үшінші ұлы Жайкелдіге ол "Құмарым" күйін, төртінші ұлы Бекенге "От сөнер", бесінші ұлы Хауасқа "Бақыт көшті", Жүлзарға "Күн тұтылуы" атты күй шығарады. Ең кіші ұлы Қиястан айрылған қария жетінші шекті тартып, "Жеті баламнан айрылып құса болдым" атты күй орындайды. Аспаптан қайғыға толы көп дыбысты ала отырып, орындаушы әртүрлі әуен арқылы өзінің балаларының бейнелерін көрсетеді. Бұл шығарылған әуендер мұнан әрі дамытылып, аспапты орындаудағы күй-пьеса түрінде бізге "Жетігеннің жетеуі" деген жалпы атпен…