Суармалы жерлерді тиімді пайдалану жобасы 9 сынып

Жамбыл облысы, Байзақ ауданы білім бөлімінің «Балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғ ы л ы м и ж о б а

Тақырыбы:

«Суармалы жерлер көлемінің азаюы»

Үйірме: «Жас натуралист»

Жоба авторлары: Ходжамұрат Иманғали, Джолдасов Алмаз.

Жетекші: Мырзабекова Ақмарал

Сарыкемер ауылы 2023-2024ж

Мазмұны

КІРІСПЕ....................................................................................................................5

І. Қазақстанның топырақ жамылғысы...................................................................6

1.1. Жамбыл облысының топырақ жамылғысы...................................................7

1.2. Жамбыл облысы көкөністерінің Республика жеріне қамтылуы..................9

ІІ. Байзақ ауданында суармалы жерлер көлемінің азаюы................................10

2.1. Халық санының өсуі.......................................................................................11

2.2. Байзақ ауданына көпқабатты үйлердің қажеттігі........................................14

ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................15

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................16

ҚОСЫМША ..........................................................................................................17

Аннотация

Зерттеу тақырыбы: Суармалы жерлер көлемінің азаюы

Тақырыптың өзектілігі: егін бұл халықтың күн көрісі. Егістік жерлер қазіргі таңда халық саны өсуі барысында азаюда. Суармалы егістік жерлерді сақтап қалу қазіргі таңдағы басты мәселелердің бірі

Мақсаты:

Су алқап маңында орналасқан елді-мекен жағындағы құнарлы жерлерді сақтау

Міндеті:

2014 жылғы Сарыкемер ауылында қоныстанған халық санын 2023 ж салыстыру

Құнарлы жерлерді ұтымды пайдалану

Халық санының көбеюіне байланысты көпқабатты үйлерді салу

Зерттеу болжамы:

Су алқапты маңында орналасқан құнарлы жерлерді егістіктерге беру

Зерттеу кезеңдері:

Тақырыпты талдау

Тақырыпқа сәйкес ақпарат жинау

Ізденіс жұмыстарын жүргізу

Тиісті материалдарды жинақтап, жүйелеп, қорытындылау

Зерттеу жаңалығы:

Су алқап маңында орналасқан жерлерді егін шаруашылығына ұтымды пайдалану

Жұмыс барысында қолданылған әдіс-тәсілдер:

Бақылау

Аналитика

Салыстыру

Іздену

Зерттеу

Жас натуралист үйірме оқушылары

Ходжамұрат Иманғали және Жолласов Алмасқа

«Суармалы жерлер көлемінің азаюы»

Атты ғылыми жобасына

Пікір

Ходжамұрат Иманғали және Жолласов Алмаз жоба жазу алдында мақсат қоя отырып ғаламтор желісінен, баспа беттерінен қажетті ақпараттарды жинақтап, ауыл тұрғындарымен сұхбаттаса отырып маңызды деректерді ала білді. Суармалы және құнарлы жерлерді тиімді пайдалану біздің міндетіміз екенін аша білді. Байзақ ауданы Сарыкемер ауылының 2003 жылдары мен 2023 жылдарындағы халық саны мен оларға берілген жер телімінің болжам бойынша өлшемін біліп, суармалы егін жерлердің азаюын анықтады.

Жамбыл облысы аудандарының егін егу және мал шаруашылығымен айналысатындығын білу арқылы суармалы егін жерлері мен мал жайылым жерлердің пайдасының мол екендігін және ол жерлерді сақтап қалу мақсатында көпқабатты ғимараттардың салынуын жоспарлады, көпқабатты ғимараттың жобасын құрды. Халық санының өсуіне байланысты көпқабатты ғимараттардың салынуының болашақта керек екенін анықтай білді.

Жетекшісі: Мырзабекова А.А.

Кіріспе

Қазақстанның топырақ жамылғысы күрделі әрі әр түрлі. Солтүстік Қазақстанның топырағы Оңтүстікке қарағанда құнарлы болып келеді. Ол жақта егін де жақсы өседі. Ал Оңтүстік Қазақстан облыстарының топырақ құнарлығы төмен. Мұнда тек суармалы жерлерде егін егуге болады.

Жамбыл облысы Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан және 14 мың шаршы метрден астам аумақты алып жатыр. Облыс аумағында топырақтың мынадай түрлері бөлінеді: қоңыр, қара топырақ, сұр орман, қоңыр таулы-орман. Жамбыл облысының аудандарында өз өзендері мен көлдері бар. Әр аудан егін егумен қатар мал шаруашылығымен айналысады.

Жамбыл облысында көптеген көкөністер мен жеміс-жидектер өсіріледі. Осы өнімдер тек Жамбыл облысына ғана емес сонымен қатар Қазақстанның бір немесе екі облыстарына қамтамасыз етуге болады. Бірақ ол үшін тың жерлерді халық қоныстануына емес егінге беру керек. Топырақты жақсы күтіп, тыңайтқыштарды сеуіп суды үнемді және ұтымды пайдаланса өнім де жақсы болады деген сенімдемін.

2000ж қандастарымыздың қайта елге оралуына байланысты көптеген суармалы жерлер халық қоныстануына берілді. Осы кезде көптеген егін егуге болатын жерлер, мал жайылым жерлер халыққа көптеп берілді. 50 жылда ел жаңа демекші 50 жыл өтпей жатып еліміз жаңарып халық саны көбейіп келеді. Біздің оған қуанышымыз шексіз. Алайда мына затты ескеру керек. Егер халық көбейген сайын суармалы егін егуге болатын жерлерді халық қоныстануына бере беретін болсақ онда егінді қайда егеміз? Мал жайылым жерлер қайда қалады?

Осы сұрақ бізді мазалады. Осы мәселе бойынша біз зерттеу жүргізіп көрдік. Егер осы жерлерге кезінде көпқабатты үйлер салынып халыққа берілгенде біз суармалы егін жерлерді және мал жайылым жерлерді сақтап қалатын едік.

І. Қазақстанның топырақ жамылғысы

Қазақстанның топырақ жамылғысы күрделi және әр түрлi.Топырақ жамылғысының зоналар бойынша таралғаны айкын байқалады.

Қазақстанның жазық бөлiгi аумағының 85%-ын алып жатыр. Негiзiнен 3 топырақ зоналарына бөлiнедi: қара топырақты зона (52° с.е. солтүсiгінде); қара қоңыр топырақты зона (52—48° с.е. аралығында); қоңыр,сұр қоңыр топырақты зона (48 с.е. оңтүстiгiнде).

Қаратопырақты зона республиканың солтүстiгiнде тараған.Бұл зона Солтүстiк Қазақстан облысын түгелiмен, Костанай обылысының көп жерiн, Ақмола, Павлодар, Актөбе, Батыс Қазақстан облыстарының солтүстiк бөлiктерiн қамтиды Республика аумағының 25,5 млн гектар жерiн (9,5%-ын) алып жатыр. Қара топырақты зона 3 зона араларына бөлiнедi сiлтiсiзденген қара топырақ орманды дала табиғат зонасының оңтүстiгiнде аз ғана бөлiгiн алып жатыр; кәдiмгi қара топырақ және оңтүстiктегi куаң даланың қара топырағы — дала аонасына тән. Құнарлылығы жағынан алдыңғы екі оңiрдiң топырақ құрамында гумусы (қара шiрiндiсi) мол (6—8°/) қара топырақ орын азаюы, оңтүстiгiнде қара топырақтың қара шiрiндiсi аздау (4—6%)г. келедi. Қара топырақты зона ылғалымен қамтамасыз етiлген жазьқ далада тараған, республиканың негiзгi астық өндiретiн алқабы саналады. Қара топырақ зонасы қара топырақтың оңтүстiгiнде орналаскан. Бұл Орталык Қазақстанның көп жерiн, Каспий маңы ойпатының солтүстiгiн, Шығыс Қазакстан облысының жазықтарын алып жатыр. Бул – республиканын оңтүстiк дала (тым құрғак далалы) және шөлейттi алқаптарын 90,6 млн гектар немесе республика жерiнiң 34%-ы алып жатқан зона.

Қара қоңыр топырақ зонасы да 3 зона аралығында бөлiнедi: қуаң даланың күңгiрт қара қоңыр топырақты өңiрi куаң даланың жай қара қоңыр топырақты өңiрi; шөлейт жердiң ашық қара қоңыр топырақты өңiрi.

Топырақтың құнарлылғы оңтүстiкке барған сайын кеми түседi. Күңгiрт қара қоңыр топырақ пен кәдiмгi кызыл қоңыр топырақтың гумусы (қара шiрiндiсi) 4,5—3,0%, шөлеит ашық қызыл топырағының гумусы азырак, 2,0%. Бұл топырақ зонасының солтүстiгiнде астық өндiру мен мал шаруашылығымен айналысады. Өйткенi мұнда ылғал аз түседi. Кара қоңыр топырақты зонаның оңтүстiгiнде шөлдi аймақ топырақтары алып жатыр. Мұнда негiзiнен қоңыр және сұр қоңыр топырақ жамылғысы басым келедi. Топырақтың бұл типi 120 млн гектар жердi, республика жерiнiң 44 пайызын алып жатыр. Қазақстанның оңтүстiк бөлiгiн түгел қамтыған. Бұл топырақтың гумусы аз (2,0—1,0%), сондықтан онда негiзiнен мал шаруашылығымен айналысады. Бұл өңiрде суармалы егiс қана тиiмдi.

Жамбыл облысының топырақ жамылғысы

Жамбыл облысының топырағы алуан түрлі. Топырақ жамылғысының дамуы ендік бағытындағы зональды және вертикальды белдеулік заңдылықтарға сәйкес дамыған.

Биіктік белдеулік бағытында дамыған топырақ-өсімдік жамылғысының типтері: шөлді, шөлейтті, құрғақ дала, таулы шалғынды-дала, таулы-шалғынды, субальпілік шалғынды-дала, таулы шалғынды және альпілік шалғынды-дала. Бұл топырақ-өсімдік жамылғысының типтері облыс жеріндегі тауларға тән.

Облыс территориясындағы негізгі топырақ типтерінің таралуы:

Шу, Талас өзендерінің төменгі ағысында сондай-ақ Бетпақдала мен Мойынқұмның ойыстарында тақырлар дамыған. Көктемде тақырлар еріген қар суларына толады, оларда лай жиналып балдырлардың өсуіне жағдай туады. Құрғаған соң, тақырларға айналады. Тақырдың қалыңдықтары 20-40 см, оның астында аналық тау жынысы басталады. Қара шірігі аз 0,3-0,8%, тұздылық 20-40 см тереңдікте 2-2,5%. Тұзды емес тақырларда кездеседі, тұздылығы 1,5 м тереңдіктен басталатын. Тақырлар суды жақсы өткізбейді, ылғалданғанда ісінеді, құрғағанда қайта қатады, өсімдік тамырларының өсуіне қолайсыз.

Сұр-қоңыр топырақ Бетпақдалада кең тараған. Ерекшелігі – гипс қабатының қалың болуы, 5-50 см тереңдікте гипс горизонты орныққан, гипстың мөлшері 30-60% шамасында.

Сор тоңды сұр-қоңыр топырақ бор мен палеогеннің конгломерат, сланец, тақтатас, гранит, әктас сияқты тығыз тау жыныстарында дамиды. Алдыңғы топырақтан ерекшелігі карбонатты, саздақты болады. Топырақтың жоғарғы 0-4 см қабатында қара шірік мөлшері 1,2 %, 10-12 см төменгі горизонтында 0-76%.

Мойынқұмның өсімдікпен бекіген бөліктерінде қопсыған борпылдақ құмды сұр топырақ дамыған. Осы топырақта дала сипаты минералды минералдары мен карбонат топырақ құнарлығығын арттырады. Көктемде Мойынқұмның ылғалдың мол кезінде әртүрлі шөптесінді өсімдіктерге тұнып тұратыны. Осы жағдайға байланысты орман, орманды-дала, дала зонасының құмдарында мұндай элементтер кездеспейді.

Өсімдік жамылғысын зерттеліп отырған территорияның орографиясына қарай: шөлді жазық, аласа таулы, тау алды, биік таулы деп қарастыруға болады. Себебі, зональды өсімдік зонасы шөлді болғанмен, шөлдің грунтты территорияның жер бедерінің абсолюттік биіктігі әр түрлі. Ылғалдану режиміне қарай да өсімдік жамылғысы әртүрлі болады.

Шөлді жазықтар мен аласа таулар облыс территориясының басым көпшілігін алады. Шөлдің гидротермикалық режимі, жазғы температурасының өте жоғары болуы, құрғақшылық жағдайы өсімдік жамылғысының эфемирлі және ксероморфоз ерекшеліктерін анықтайды.

Эфемерлі өсімдіктердің вегетациялық периоды қысқа, жылы, ылғалды мерзімде өте шығады. Бір жылдық өсімдіктер эфемерлер мен көп жылдық эфемероидтер күзде жаңбыр жауғанда өне бастайды. Қыста ауа-райына байланысты өсуі жалғасады немесе тоқтайды. Жылы, ылғалды көктем басталғанда өсімдіктер қауырт өсіп, тұқымданып үлгереді. Жазда эфемирлер ыстық аптапта тіршілігін жояды, эфемироидтаодың құрағаны болмаса, тамырлары тереңде жақсы сақталады. Күзде ылғал түскенде өніп-өседі.

Өсімдік жамылғысының екінші бір ерекшелігі – ксероморфоз, жазғы ыстық аптапқа төтеп бере алу қабілеті, әрине ол бейімделуден пайда болады. Бейімделудің бірнеше белгілері бар: өсімдік сабақты жіңішке, булануды азайтады, жапырағын да, сабағында түгі бар.

Тұзды, сортаңды топырақта галофиттер – сабағы мен жапырағы қалың етті, баяу өседі.

Геоботаник З.В.Кубанскаяның (1956ж.) зерттеулері Бетпақдалада өсімдіктердің алты типін ажыратады: шөлді, шөлді-сараңды, дала, шалғынды, бұталы, сүректі.

Шөлді өсімдік типі жусан мен сораңдардан тұрады. Солтүстік бөлігінде жусанға астық тұқымдастар (боз, селеу) араласса, ал оңтүстігінде эфемерлер мен эфемероидтер қосылады.

Шалғынды өсімдіктер Шу аңғарында – қамыс, түлкіқұйрық, ши қалың өседі.

Бетпақдаланың солтүстік-шығысындағы шоқыларда, оның беткейлерінде тобылғы, қараған, жыңғыл, спиреантус, жүзген өскен.

Сүректілерден қара сексеуілді атауға болады. Сексеуіл далада жиі өседі. Мойынқұмға жусанның әртүрі, теріскен, ақ және қара сексеуілдер тән.

Тау алды мен тауларда, биіктік, белдеулік, құрғақ дала белдеуінен басталады, оның төменгі шекарасы 800-1000 м. абсолюттік биіктіктен басталса, жоғарғы шекарасы 1500-1700 м өтеді. Бұл белдеу Қаратау мен Шу, Іле тауларында кең тараған, Қырғыз Алатауында төменгі және орта тау беткейлерінде дамыған негізгі өсімдік жамылғысы-бетеге мен селеулі дала арасында бұршақ тұқымдастылар мен эстрагон-жусанды орналасады.

Таулардың аңғарларында жеміс-жидектілерден: алма, алмұрт, үйеңкі, көктерек өседі. Орманды-шалғынды белдеу Қырғыз Алатауының 1500-1700 м мен 2000-2100 м биіктіктерінің аралығында қамтиды. Шал және Аспара өзендерінің аралығындағы алқапта астық тұқымдас әртүрлі шөптесінді-шалғынды дала өсімдіктері өседі. Олардың арасында даланың бұталы өсімдігі «розарий» жиі өседі. Тасты беткейлерде ағаш тәрізді және бұталы арша бой көтереді.

Өзен аңғарларында, беткейдің етегінде долана, үйеңкі, тобылғы, шиповник, боярник.

Сонымен Жамбыл облысы территориясындағы өсімдік жамылғысының қалыптасуының зональды және азональды заңдылықтарға сай дамыған.

Жаздық аудандардағы өсімдік жамылғысы шөлдің типіне байланысты дамыса (сазды, құмды, тасты) тауларда биіктік белдеулерге сай дамыған.

Жамбыл облысы көкөністерінің Республика жеріне қамтылуы