Талшықты дақылдар және мақта өсімдігі туралы баяндама

ТАЛШЫҚТЫ ДАҚЫЛДАР. МАҚТА ӨСІМДІГІ.

Талшықты өсімдіктер тоқыма өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Ең көп тараған талшықты дақылдарға мақта, зығыр және сора өсімдіктері жатады. Бұл өсімдіктер тоқыма өндірісі шикізатының 95% қамтамасыз етеді. Бұл өсімдіктердің тұқымдары құрамында тамаққа және техникалық мақсатқа пайдаланылатын майлар бар. Қазақстанда негізінен мақта өсімдігі өсіріледі. Халық шаруашылығындағы маңызы таралуы, өнімі. Әлемде пайдаланылатын тоқыма заттары ішінде мақта талшығы бірінші орын алады. Ол тоқыма өнеркәсібіне шикізат болумен бірге автомобиль, авиация өнеркәсіптерінде және т. Б. әртүрлі өндіріс салаларында кеңінен қолданылады. Шитті мақтаның әр центнерінен (талшықты тұқымынан) 32 кг талшық, 65 кг тұқым, 1 кг қысқа талшық (линтер) алынады. Ал 1 кг мақта талшығынан 20 м іш киімдік мата немесе 14 м коленкор, 12 м шыт, 8 м ақжаймалық, 3 м киімдік мата алады. Мақтаның ұзын талшықты сорттарынан арнайы және бағалы бәтес, маркизет, сәтеннің, бумазей маталарының жоғары сорттарын тоқиды. Мақта талшығы жүнмен араластырылғанда жіңішке, жартылай жүнді тоқыма алуға пайдаланылады. Өте қысқа мақта талшықтарынан әсемдік және іш киімдік тканьдар, тоқыма жұмсақ сүлгілер және басқа да қажетті заттар шығарады. Тұқым түгіне

Мақта күнжарасы құрамында 40% ақуыз бар, сондықтан оны мал азығы үшін пайдаланады. Бірақ күнжарада улы зат – госсинол болады. Сол себепті күнжарасын аз мөлшерде, ірі қараға тәулігіне 2-3 кг береді, ал шошқаға беруге болмайды. Тұқым қабығы мал азығына, қағаз жасауға, органикалық қышқылдар, целлюлоза, ксилит және т. Б. Заттар алуға қолданылады. Мақта сабағы (гуза-пая) отын ретінде, бояйтын және басқа заттар алуға пайдаланылады. Мақта жапырағынан өндірістік әдіспен 10% шамасында лимон қышқылын алуға болады. Ауыспалы егісте отамалы дақыл есебінде дәнді және басқа дақылдар үшін жақсы алғы дақыл болғандықтан мақтаның агротехникалық маңызы зор. Сонымен қатар, мақта гүлдерінде бал шырыны бар. Мақта өсірумен ертеден шұғылданған елдерге – Үндістан, Мексика, Перу, Қытай жатады. Ал Америкада және басқа елдерде өндірістік мақта шаруашылығы, мақтадан мата тоқитын және мақта тазалау машинасы шығарылғаннан кейін XVIII ғасырда ғана басталды. XIX ғасырда мақта шаруашылығы тоқыма шикі затының 73%, XX ғасырда – 85%-ын өндіретін болды. Мақта дүние жүзінің 60-тан аса елдерінде, 35 млн гектар шамасындай жерде өсіріледі. Мақта егістігі мол елдерге: Үндістан (7,5 млн гектар), АҚШ

(4 – 4,5 млн гектар), Қытай (4,8 млн гектар), Бразилия (1,9 млн гектар), Пакистан (1,8 млн гектар) және Египет (0,6 млн гектар) жатады. Мақта Орта Азияға Қытайдан IV-V ғасырда, Күнгей Кавказға Ираннан XV ғасырда әкелінген. Россияда мақта ертеден өсірілсе де, оның шаруашылық саласы ретінде даму кезеңі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында басталды. Егіс ауданы ұлғайып, өнімінің өсуімен қатар, талшық сапасы жақсарды. Өнімі аз, сапасы төмен гуза сорттары өнімді, талшық сапасы жақсы мексикалық мақтамен ауыстырылды. Бірақ өндірілетін шитті мақтаның жалпы көлемі өте аз. Орта Азияда негізгі мақта себетін аудандарға Өзбек, Түрікмен, Қырғыз және Азербайжан республикалары жатады.

Мақтаның әр гектарынан мол өнім алу өндіріске агротехникалық шаралардың енуіне тікелей байланысты. Оған: топырақты қос қабаттап (двух ярусный вспашки) терең жырту, кең қатарлап егу, тұқымды дәл мөлшерде себетін сепкіштерді қолдану, жергілікті және минералды тыңайтқыштарды қажетті мөлшерде сіңіру, арамшөптерге қарсы гербицидтерді пайдаланып, шырпу мен егін жинауды механикаландыру жатады. Казақстанда мақта Шымкент облысының суармалы жерлерінде 223,0 мың гектарға себіледі. Әр гектардан алынатын орташа өнімі 21,3 ц. Жетісай ауданының Абай атындағы шаруашылығында – 37,0 ц болды. Республикада жыл сайын орта есеппен 500 мың тоннаға жақын шитті мақта өндіріледі. Ботаникалық сипаттамасы. Мақта көп жылдық, биіктігі – 100-150 см жететін жартылай бұталы өсімдік. Ауа райы қоңыржай елдерде бір жылдық дақыл ретінде өсіріледі (Сурет 47). Тамыр жүйесі жақсы дамыған, 2,5-3 м тереңдікке бойлайтын, жан-жағына 1,5-2 м шашыраған діңгекті болады. Сабағының төменгі жағында түгі болады, ағаш сияқты бұтақтанады. Бұтақтарының екі түрі болады: бұтақтың басы өсу бүршігі және жапырағымен аяқталатын өсу бұтағы (моноподиалды) және бұтақ басында, ұзын бойында гүлдер, қауашақтар орналасқан жемісті бұтақ (симподиалд

Алғашқы гүл бүрі пайда болғаннан соң өсуін тоқтатса, оны «шекті» өнім бұтағы, ал гүл бүрі бұтақтың ұзаруына қарай одан әрі көбейе берсе оны «шексіз» өнім бұтағы деп атайды. Тозаңданған мақта гүлінен қауашақтың (жемісінің) дамуы басталады. Мақта қауашағы жұмыртқа тәріздес, ұшы үшкірленген, беті кейде тегіс, кейде ойлы болып келеді. Қауашақтың әр ұясында 5-10 тұқымы болады. 1000 тұқымның массасы – 90-150 г. Мексикалық мақта тұқымы қысқа түктермен және ұзынша келген талшықтармен қапталады. Жалаңаш тұқымды мақта түрлерінде қысқа түктер болмайды. Кептірілген бір қауашақтың массасы сортына және өскен орта жағдайына байланысты 2-10 г аралығында болады.

Cурет 47. Жіңішке талшықты мақта (Перу мақтасы). 1-жеміс бұтағы; 2, 3- піспеген және піскен қауашақ; 4-қауашақ жармалары; 5-ұшпа; 6-тұқым; 7-жас өсімдік кескіні; 8-гүлдену жүйесі (арап цифрларымен бұтақтар, рим цифрларымен гүлдену конустары белгіленген); 9-тұқымның құрылысы: а- тұқым жарнағы қыртыстары, б-тамырша, в-түкті тұқым қабығы. Мақтаның өсіп-даму ерекшеліктері. Қолайлы ылғалдылық және температуралық жағдайда сепкеннен 5-күннен кейін жер бетіне тұқым

жарнақтары көктеп шығады, ал одан 8-10 күннен соң бірінші нағыз жапырақ пайда болады. 7-8 нағыз жапырақ пайда болған кезде 4-5 жапырақтың қолтығынан бірінші бітегүлі бар жеміс бұтағы дамиды. Бұл кезең шанақтану кезеңі деп аталады. Бірінші жапырақ пайда болғаннан шанақтануға дейін 20- 30 күн өтеді. Бітегүлдер екі бағытта пайда бола бастайды – төменнен жоғары қарай (вертикаль) және жеміс бұтағының бойымен жан-жаққа (горизонталь). Гүлдену де осы жүйемен спираль тәрізді жүреді. Гүлдер таңертең ашылады. Бұл кезде гүлдің күлте жапырақтары ашық-сары болады, түстен кейін қызарады, ал кешке қарай солып жабылады. Ертеңінде күлте жапырақтың түрі сыя көк болады да шашылып түсіп қалады. Гүлдердің ашылуы төменнен жоғары қарай топпен немесе конус түрінде жүреді. Бірінші гүлдену конусы мақта бұтасы сабағына жақын орналасқан ең төменгі үш бұтағында пайда болады. Келесі кезекте бірінші үш бұтақта екінші гүлден, ал 4-ші, 5-ші, 6-шы бұтақтарда бірінші гүлден ашылады. Келесі конуста 1, 2, 3-ші бұтақтарда үшінші, 4, 5, 6-шы бұтақтарда екінші, ал 7, 8, 9- шы бұтақтарда бірінші гүлдер. Әрі қарай гүлдену осы жүйемен жалғаса береді. Төменнен жоғарыға қарай бір бұтақпен екінші бұтақтың гүлденуі арасында 2- 3

Сортының ерекшелігіне және талшықтың пісіп жетілуіне байланысты оның бүгілуі әрбір сантиметрде 60-120 жетеді. Жақсы піскен талшықтың бүгілу қасиеті жоғары. Талшықтың жіңішкелігінемесе талшықтың көлденең кесіндісінің микроскоп арқылы анықталатын диаметрі. Талшық жіңішкелігі 7-10 мкм-нан 15-25 мкм жетеді. Талшыққа фабрикалық баға бергенде оның метрлік нөміріанықталады (талшық массасы мен ұзындығының ара қатынасы немесе бір грамм талшықтың ұзындығы). Түрлі мақта сорттарының метрлік нөмірі 5000-8000 жетеді. Мысалы: мақтаның метрлік нөмірі 5500 болса, оны 1 г мақтада 5500 м талшық бар деп түсіну керек.

Талшықтың метрлік нөмірін беріктігіне көбейту арқылы оның тағы бір маңызды кешенді көрсеткіші – талшықтың үзілу ұзындығы анықталады. Ол километрмен өлшенетін қыялдағы талшық ұзындығы. Мысалға: егер талшықтың беріктігі 0,0049 Н (4,9 гк), ал метрлік нөмірі 5200 болса, онда талшықтың үзілу ұзындығы 25480 м (5200×4,9), немесе 25,48 км болады. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, солғұрлым талшық мықты деп түсіну керек. Үзілгіш талшық тоқыма тоқуға жарамсыз. Мақта талшығының маңызды қасиеттеріне оның түсі, жылтырлығы, ылғалдылығы, талшықтың зақымданбағандығы жатады. Өлі тұқым бүршігінен пайда болған талшық, түйін тәрізді, қысқа қылтықтардан тұрады, олардыұсақ үлік деп атайды. Біраз дамып, ұрықтанған тұқым бүршігінен пайда болған талшықтарды ірі үлік деп атайды. Мақта талшығы өнімі құрамында үлік көп болған сайын оның сапасы төмендей береді, орта есеппен өнім құрамында 0,7-1,2% үлік болады. Талшықтың пісіп-жетілуі ішкі қуысының целлюлозамен толысуына байланысты микроскоппен анықталады және бес балмен бағаланады. Талшықтың технологиялық сапасы сортына, өсіру жағдайына және агротехникаға (суару, егу жиілігіне, тыңайткыштарға және т. Б.) байланысты. Мақта түрлері. Мақта (Gossipium) құлқайыр

Мақтаның толық пісіп-жетілуі үшін ерте пісетін сорттарына – 3000, орташа пісетіндеріне – 3400, кеш пісетіндеріне – 4000оС белсенді температура жиынтығы қажет. Ылғалға қоятын талаптары. Мақта құрғақшылыққа төзімді өсімдік. Тереңге бойлайтын кіндік тамыры топырақтың төменгі қабатындағы ылғалды тиімді пайдаланады, сондықтан жылына 350-400 мм жауын-шашын түсетін аймақтарда өсіріле береді. Транспирациялық коэффициенті 500-600. Суармалы жағдайларда мақта жоғары өнім түзеді, ол үшін гектарына 5-8 мың м3 су қажет. Жарыққа қоятын талаптары. Мақта жарық сүйгіш өсімдік. Шашыраңқы күн сәулесі жағдайында мақтаның пісіп-жетілу кезеңі ұзарады. Топыраққа қоятын талаптары. Орталық Азияда және Оңтүстік Қазақстанда мақта сұр, шалғынды сұр, шалғынды батпақты топырақтарда өсіріледі. Мақта үшін жер асты сулары жақын және қышқыл топырақтар жарамсыз. Оңтүстік Қазақстан облысында өсіруге рұқсат етілген мақта сорттары: 108-Ф.Бұрынғы бүкілодақтық мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Андижан бөлімшесінде шығарылған. Өсіп-өнуі және даму кезеңі 140-150 күнге созылады. Бір қауашағындағы шитті мақта массасы 6,5- 7,5 г болса, таза талшық шығымы 34-35%, метрлік нөмірі немесе 1 г массасындағы барлық талшықт

С – 4727– мақта селекциясы және тұқым шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында шығарылған. Өсіп-өнуі және даму кезеңі 130-148 күнге созылады. Бір қауашағындағы шитті мақта массасы 6,5-7,0 г, талшық шығымы 36-37%, талшықтардың ұзындығы 32-33 мм, метрлік нөмірі 5560, беріктігі 0,0046Н (4,6 гк), үзілу ұзындығы 25,5 км. Солдырма ауруына төзімсіз. Ташкент 6. Өзбекстан Ғылым академиясы өсімдіктердің эксперименталдық биология институтында С-4727 × Р3 (С-4727 × мексикалық нервозум) будандастыру арқылы және жеке сұрыптау әдісімен алынған. Бұтақтары 100- 110 см, жинақы орналасқан, тек бір ғана өсу бұтағы бар, ал гүлі бар алғашқы бұтақ 5-6 негізгі жапырақтан кейін пайда болады. Жапырақтары 4-5 тілікті, гүлдері ашық-сары түсті, қауашағы жұмыр, ұшы сүйір және беті тегіс, толық ашылады. Бір қауашағындағы шитті мақта массасы 5,5 г, талшық шығымы 36%, беріктігі нашарлау және қысқа талшықтары көп. С-4727 сортынан гектарына 3,9 ц артық өнім береді, одан ертерек піседі. Солдырма ауруымен 108-Ф сортына қарағанда аз зақымданады. Соңғы жылдары Оңтүстік Қазақстанда Киргизский 3, С-6524, Пахтаарал 3031, Мақтаарал 3044, Мақтаарал 4005 ж.б. сорттар өсіріле бастады. Мақтаның өсіру технологиясы. Ауыспалы егіст