Тіл бірліктеріндегі ғаламның мифтік моделі мақаласы

Ә.Даулетбайқызы

Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы

«Ә.Махутов атындағы мектеп-балабақша кешені» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

ТІЛ БІРЛІКТЕРІНДЕГІ ҒАЛАМНЫҢ МИФТІК МОДЕЛІ

Ключевые слова: мифологическая модель мира, когнитивный аспект, мифология протоказахов, мифологическое пространство, горизонтальная модель мира, вертикальная модель мира, мировое дерево, мифологемы.

«Ғаламның мифтік моделі» мифологиялық ілімдер жүйесінің көрсеткіші болғандықтан, ол белгілі бір когнитивтік аспектіге ие. Бұны дүниенің мифологиялық моделінің төмендегідей мәселелерді қарастыруымен дәлелдеуге болады. Айнала қоршаған дүние дегеніміз не? Ол қалай пайда болады? Дүние қандай бөліктерден тұрады және олар бір-бірімен қалай байланысқан? Дүниенің осы күнгі көрінісі жер беті, аспан шырақтары, аңдар мен құстардың, өсімдіктердің түрлері, адамдардың өмір салты, әлеуметтік топтар, діни қағидалар, яғни өмірлегі барлық нәрсенің қазіргі күй-жайы - мифтік таным бойынша о баста болған оқиғалардың нәтижесі. Бұл оқиғалардың болатын шағы - мифтік дәуір. Ол қасиетті уақыт деп есептелген. Мұндағы ең бастысы - тұңғиық судың құрлыққа айналуы мен аспанның жерден бөліну кезеңі.

Бұл жайында фольклорист-ғалым С.Қасқабасов: «Әлем ең алғаш ұшы-қиыры жоқ су болған деген космогониялық түсінікке сай қазақ арасында кең тараған топан су туралы, Қазығұрт тауы жайлы мифтер сақталған. Мұнда аспан мен жердің бөлектенуі, яғни әлемді қаптаған судан аспанның және құрлықтың бөлініп жасалғаны жайында түсінік бар» [1.84] дей отырып, Қазығұрт жайындағы мифтен мынандай үзінді келтіреді: Құдай баста жерді, көкті жаратқанда Қазығұрт тауы да бірге жаралған. Атақты «Манасты» зерттеуші Б.А.Фалевтің де пікірі осымен тектес: «Қырғыздың Манас эпосындағы: йер-йер болғондо, су-су болғондо деген жолдар, Күлтегін ескерткішіндегі жоғарыда көк аспан пайда болғанда, төменде қоңыр жер пайда болды деген жолдарды еске түсіреді»[2.50]. Әлемнің алғаш кездегі әлі реттелмеген, бейберекет, түпсіз түңғиық, бос кеңістік, қараңғылық бейнесіндегі хаостан, соңғы игерілген, тәртіпке келтірілген - космос қалпына келуі дүниежүзі халықтарының мифологиялық таным-түсініктеріне ортақ. Сонымен мифологиялық кеңістік ежелгі адамға жағымды әсер ететін игерілген тотемдік кеңістік (яғни ата-бабалар қонысы, атамекен, атажұрт т.б.) пен оның сыртындағы жағымсыз хаостық кеңістікке (яғни сиқыршы, зұлым күштердің мекені)

Мифолог-ғалым С.Қондыбайдың «Арғықазақ мифологиясы» атты зерттеуінде осы игерілген космостық кеңістік, яғни ата-бабаларымыздың аяғымен басып, көзімен көрген танымдық жарық сәулелері түскен рухани кеңістігі көрсетілген. Оны Ілкі төр - құдайы құдіреттің материалданған нәтижесін бойында сақтап, қорғап, қажетіне қарай ырқын (доктринасын) адамзатқа жеткізіп тұратын дәстүр, орталық ретінде түсіндірген. Яғни символдық тұрғыдан алғанда, Ілкі төр дегеніміз - ілкі тұрпат. Жер бетіндегі барлық уақытта өмір сүрген адамдар үшін Ілкі төр біреу болған, бірақ уақыт өте адамзаттың өз кінәсінен ілкі төрмен байланыс үзіледі де, орнына әртүрлі тек төменгі дәрежедегі көшірмелері, ұқсамалары, ұлттық түрлері пайда бола бастайды. Сонымен ілкі төр - Жоғарғы Рухани орталық, ал Төретам ұлттық Рухани орталық болып саналады.

Ғалым қай халықтың болмасын, қандайда бір өзіндік рухани орталығы болады деп есептейді. Халықтың өмір сүруі де осындай рухани орталықтың күш-қуатына тікелей тәуелді; рухани орталық, рухани бағдарсыз қалған халық бірте-бірте өз сипатынан айрыла отырып жойылып кетеді, не басқаға сіңіп кетеді дейді [3.53].

Ежелгі дүниенің рухани тамырларын әдебиеттану тұрғысынан зерттеп жүрген ғалым А.Ж.Жақсылықовтың айқындауынша: «На уровне матричного семантического ядра в казахском эпосе, как правила, сущестеует внутренний духовный прообраз народного единства – мифологическое пространство – Атамекен»[4.13]. Бастапқы космостық кеңістік хаостың қойнауында пайда болған болса, соңғы ғаламдық құрылымдарда хаос - зұлымдықтың бейнесі ретінде шалғай шетке ығыстырылады. Аспан мен жердің телегей теңізден бөлініп жаралғаны туралы түсінік жаһаңда үш түрлі әлем аспап, жер, жер асты бар деген сенім тудырған. Мифтік ғаламның горизонталь моделі орталық пен шеттің қарама-қарсы қойылуына негізделеді. Бұнда басты көрсеткіштер - орта кіндік пен төрт тарап: оң-сол, алды-арты, солтүстік-оңтүстік, батыс-шығыс. Адамдар дүниесі - ғаламның, жердің ортасында, ал төрт тарапта басқа пенделер орналастырылады. Жер немесе адамдар мекендейтін жер беті квадрат пішінді болып келеді де, оны айнала ғаламдық су қоршап жатады. Жердің кіндік тұсында ғаламдық тау, ғаламдық бәйтерек өсіп тұрады. Ал төрт бұрышты жер үстін дөңгелек, шеңбер, күмбез пішінді аспан жауып жатады.

Ғаламның мифологиялық қабаттары жайындағы халықтың байырғы таным-түсінігі, әсіресе, тұрақты сөз орамдарында сақталған. Тілші-ғалым Н.Уәлиевтің зерттеулерінде тұрақты сөз орамдарының мәдени-ұлттық мазмұнын анықтауға байланысты жеті қат көк, жеті ғалам, жеті дүние, жеті жұрт тіркестері талданған. Бұл тіркестер қазіргі тілімізде…