Цифрлық балалық шақтағы құқықтар мен қауіптер 11 сынып

Цифрлық балалық шақ: Қорғалмаған құқықтар мен үнсіз қауіп

Бүгінгі таңда балалық шақтың сипаты өзгерді: ойын алаңы смартфон экранына, достық цифрлық хаттарға, ал білім Google іздеу жүйесіне көшті. Балалар цифрлық кеңістікте көбірек уақыт өткізіп жатыр. Алайда бұл кеңістік оларға қаншалықты қауіпсіз? Ең бастысы — олардың цифрлық құқықтары толыққанды қорғалып отыр ма?

Бұл сұраққа бүгін жауап беру — тек педагог пен ата-ананың ғана емес, мемлекет пен құқықтық жүйенің де міндеті.

Жасырын проблема: құқықтық вакуумда өскен бала

Цифрлық құқық дегеніміз — адамның интернет пен технологиялық ортада жеке дерегін, ақпараттық еркіндігін және қауіпсіздігін қамтамасыз ететін құқықтар жиынтығы. Балалар үшін бұл құқық тіпті маңыздырақ, өйткені олар — техникалық сауаттылығы толық қалыптаспаған, алайда ең белсенді интернет қолданушылардың бірі.

Мысалы:

TikTok, YouTube, Instagram платформаларында 13 жасқа толмаған балалардың тіркелгені анықталуда. Бұл – Жеке деректерді қорғау туралы заңдарды бұзу.

Қазақстанда баланың жеке дерегін (видео, фото, геолокация) оның рұқсатынсыз жариялау – кең тараған тәжірибе. Тіпті ата-аналардың өзі баласының құқығын елемей жатады.

Онлайн-ойындарда кибербуллинг, алаяқтық, психологиялық қысым жағдайлары тіркеліп жатыр, бірақ бұл деректер ресми деңгейде толық талданбайды.

Елімізде цифрлық ортада балалардың келісімін алу рәсімі нақты заңмен реттелмеген.

Неге бұл өзекті және жасырын қауіп?

1. Құқықтық вакуум – балалар интернетте құқықтық қорғаудан тыс қалып отыр.

2. Ата-ананың бейқамдығы – цифрлық ортада баланың мүддесін өзі қорғай алмайды.

3. Техноплатформалар жауапкершіліктен жалтарады – алгоритмдер балаларды манипуляциялау құралдарына айналдыруда.

4. Білім беру саласында да бос кеңістік бар – оқушылардың киберқауіпсіздік туралы хабары аз.

Баланың цифрлық құқықтарын қорғау — бұл болашақты қорғау. Себебі бүгінгі интернеттегі әділетсіздік – ертеңгі санасы жаралы ұрпаққа айналады. Қазақстанның құқықтық жүйесі цифрлық трансформацияға ілесе алмаса, біз тек технология емес, адами құндылықтарды да жоғалтамыз.

Цифрлық дәуір — заңсыз балалық шақ дәуіріне айналмауы тиіс.