Туған өлке тарихтан сыр шертеді мақаласы

Алматы облысы, Талғар ауданы,

№32 орта мектебі

Домалатов Асқар Жәнібекұлы

Туған өлке тарихтан сыр шертеді

Менің туып өскен өлкем, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Мырзабай Ахун ауылы. Туып өскен өлкеңді танып білу, әрбір адамзат баласының міндеті болып табылады. Менің кіндік қаным тамған жер Мырзабай Ахун ауылы аталуы тарихына келер болсақ, сол ауылда туып өскен, Руы Керейт, оның ішінде Арбалы, Абыз Мырзабай Ахун ата бабамыз өте қасиетті әулие кісі болған. Сондықтанда бұрын Жиырма жылдық аталған ауылымыздың аты сол қасиетті кісінің атына беріліп, Мырзабай Ахун ауылы аталып келеді. Аталған өлке аудан орталығы Жалағаш кентінен оңтүстік батысқа қарай отыз-қырық шақырым жерде орналасқан.

Мырзабай Ахун Мешіті ауылымыздан он бес шақырым жерде аудан орталығы Жалағаш кентіне барар жолда орналасқан. Бұл қасиетті орынға келіп, жақсы тілектер тілеп, іштей жақсы ойлар ойлап қонушы кісілерде баршылық. Қазіргі таңда қасиетті орын Мешіттің басында Мырзабай Ахун атаның ұрпағы, шөбере шөпшегі болып келетін, Әбсадықов Ораз Салқашұлы деген молда ағамыз мешіттің шырақшылық қызыметін атқарып, әйел бала-шағасымен сонда қоныс теуіп отыр.

Өлкемізде басқа да қасиетті орындар жетерлік. Солардың бірі Жалағаш ауданының Ақсу ауылының төңірегінде орналасқан Беркімбай кальфе атты Беркімбай деген қасиетті кісінің киелі орны бар. Бұл жердегі қасиетті орынға да көптеген кісілер, ізгі ниетпен жақсы тілектер тілеп барады.

Сонымен қатар әуле кісілердің қасиетті киелі орындарының бірі Жалағаш ауданы мен Сырдария ауданының шекаралас өңірлерінде орналасқан Қалжан Ахун кесенесі. Бұл кесене өте үлкен ауданаралық жол торабында орналасқандықтан білмейтін адам кемде кем. Аталған киелі орынға келімді кетімді кісілер арылмайды. Мазардың айналасы тола кіші жүздің көптеген руларының, әсіресе Табын елінің бейіттері. Осындай облыс көлемінде және оның ішінде аудандарымызда да қасиетті киелі орындар жетерлік.

Облыс көлемінде Қазақстанға және әлемге танымал Қорқыт ата кесенесі бар екендігі барша халыққа белгілі.

Қорқыт ата мазары – тарихи сәулет өнері ескерткіші. Шамамен 9 – 10 ғасырларда қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қорқыт станциясынан 3 км жерде Қорқыт әулиеге тұрғызылған. 1925 жылдан опырыла бастап, 1952 ж. Сырдария өзені шайып кеткен. Қазір орны белгісіз. Мазар 19 ғасырдың соңында Ә.Диваев, И.А. Кастанье, П.И. Лерх зерттеулеріне негіз болған. Бізге “Түркістан альбомы” жинағында жарияланған фотосуреттер арқылы жеткен. Диваев пен Кастаньенің жазуы бойынша, құрылымы шикі кірпіштен қаланған дөңгелек пішінді 6 – 8 қырлы күмбезді құрылыс. Ішкі көрінісі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған. Исламға дейінгі түрік сәулет құрылысы үлгісімен салынған. Мазардың бұрынғы орнына қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; Қорқыт Ата ескерткіші.

Қорқыт ата дананың қабiрi кай жерде екенін тап басып айту мүмкін емес. Оның мазары туралы көнекөз адамдардың әрқайсысы әр түрлі айтады. Неғұрлым анығы хәм атақтысы — Сырдарияның төменгі ағысындағы Қармақшы кыстағының маныңдағы мазар. Осы мазар ұзыннан созылған сегіз қырлы үлгіде, төбесі күмбезделіп салынған. Бұрыштары оюлармен өрнектелген. Мазарға жалауы бар ұзын сырғауыл койылган. Өкінішке орай, Сырдарияның ағынды суы бұл күмбез бен қабір басындағы белгіні баяғыда шайып жіберген. Қазір сол жерге жаңа күмбез салынған. Коркыты ата күмбезді мазарынан әр кез қобыз күйі естіліп тұрған деседі. Оның жаңа кесенесі төрт қобыз бір-бipiнe суйеніп тұрғандай етіп биікке салынған, одан қобыздың сырлы әуені шығып жатқандай болады. Халық арасында Қорқыт ата қобыз бен күйдің атасы саналады. Ол өзі ойлап тапқан қобызбен күй тартып, ажалды жолатпаған екен. Қорқытты ел шежіресінде мәңгілік өмір жыршысы, бақсылардың атасы, ұлы сазгер ретінде қастерлейді.

Қорқыт ата VII ғасырда Сырдария өзенінің бойындағы бұрынғы Жанкент қаласында өмір сүрген. Кемеңгер тұлға дүниеге келмес бұрын анасы оны құрсағында үш жыл көтерген деген аңыз әңгіме бар. Ол дүниеге келгенде табиғат тылсымы ерекше күйге енген. Қатты боран соққан. Күн тұтылып, үш күн бойы күннің көзі көрінбеген. Қара тұман басқан. Сол себептен оған «Қорқыт» есімі беріліпті. Ойшыл жыраудың өмірін зерттеген ғалымдар оның есімінің мағынасын түрліше болжаған. Бірі «құт әкелетін адам» десе, енді бірі «өмір тоқтады» деп болжаған.…