Туған жер тарихы бойынша 9-сынып материалы

Annotacia

The aim of my research indelible traces of the people in our lives proud of hand work and good deeds. Bring the dawn of the works and to show the rest of the country is mindful of the events.

Currently work is in accordance with the requirements of the search is an example of the ancestors of modern works of the younger generation.

Today rents continue the traditions of the country in this region live in an amazing generation. I believe that God was supported only by his energy , his native land , if thay did not know exactly what was the fate of life carries the flag of a sovereign state, in violation of the foundations of its prosperity, unity has become a strong pillar of retained earnings.

A significant following in the footsteps of history. Turn the neck later, the story stopped honorable and noble task. Each of them has its own history of the Earth. But apart from the history of his native land.

Аннотация

Цель моей исследовательской работы рассказать о трудовых подвигах, о великих благодеяниях волостя Ербая проживавщегося в нашем селе Ботабай. Трудовые подвиги наших предков является примером нашему подростаещему поколению.

В данное время в местности проживают его потомки ,которые продолжают трудовую деятельность своих предков. Даётся понятие о достопримечательностях нашего сельского округа.

Во время исследовании мы нашли в областном архиве сведения о Ербай волосе.И опираясь на эти протоколы мы узнали о нелегкой его жизни. Мы постарались в своей исследовательской работе рассказать и доказать о великих благодеянии Ербая волоса, который является примером для нашего поколения.

АННОТАЦИЯ

Менің бұл зерттеу жұмысымның мақсаты: өткен өмірімізде өшпес ізі қалған би болыстарымыздың ерен еңбектері мен игі істерін мақтан ету. Елең еткізер істері мен ел есінде қалған жайыттарын паш ету.

Қазіргі таңда талапқа сай еңбек етудің ізденімпаздықтың арқасында ата-баба еңбектерін қазіргі өскелең ұрпақ өнеге етуде.

Бүгін осы өңірде бабалардың елдік дәстүрін жалғастырған ғажайып ұрпағы өмір сүруде. Табан тірер тәңірі мен сенер сүйеніші-тек өзінің күш-қайраты, туған топырақтың ырзық-несібесі деп білген олар қоңыр тіршілігімен егеменді еліміздің туын берік ұстап, оның іргесі сөгілмеген, берекесі, бірлігі бөлінбеген берік тірегіне айналуда.

Тарих өткен ізімен елеулі. Өткенде мойын бұру, тарихқа тоқталу ардақты да, асыл міндет. Әр жердің өз тарихы бар. Бірақ туған жер тарихы өзгеше.

Туған жер тарихына,Ербай болыс жүріп өткен жолдарындағы қиыншылықтар мен қилы-қилы тарихы мол кезеңдеріне үңіліп,өнегелі істерін елге тарату мақсатында зерттедім.

I Кіріспе

Сыр-өркениеттің тарихи өзегі

Ықылым заманнан Сырдың тарихы тереңде жатқаны белгілі. Ұлы өзеннің бойында өркениет өрісі Сақ дәуірінен дамып бүкіл әлемге ерлік, елдік дәстүрімен дараланды. Кир патшасынан бастап Ескендір Зұлһарнайының жорықтары біздің елдің мызғымас бірлігінің айнымас құдыретінен тайсалмаған емес пе еді. Ұлы жібек жолын жағалап отырып, терең тарихқа бойлай түссек Сырдария бойындағы қалалардың арғы шежіресін шынайы сабақтайтын соқпақ шығады. Көшпелі халықтың отырықшылық мәдениеті ежелгі Отырардың, Сығанақ, Сауран бері қарай Өзгент, Көккесене, Асанастың орнығуы тарихымыздың тамаша беттерін парақтайды.

«Қияметтің қыл көпірінде» қазақтың қаншама тағдыры жатыр. Бір кездерде жерлес ақын Базарбай Исаұлының:

Тарихыңа үңіл бала, үңіл қыз,

Ертеңіміз сендерсіңдер, бүгін-біз.

Көтеріңдер ауыр жүгін ертеңнің

Көтерейік бүгінгінің жүгін біз.

Ойсыз жатып жетер енді ойнауың,

Тарихыңның қопар енді қойнауын.

Түған жердің топырағы астында

Тарих жатыр... Керек соны ойлауың!-деген-ді.

Осыған қарап-ақ өткенімізді түгелдеу қажеттігі айқын көрініп тұр. Елбасының «Мәдени мұра» бағдарламасының бекерден-бекер жарыққа шықпағаны анық. Қазақстан дербес мемлекет ретінде, өз тарихын, ата-баба жолын, мирастық мұраларын, шежіре шынайылығын түгелдеуге ден қойды.

Арғы тарихымыздың ізін табуға ізгілікті жол сілтеді. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардың өзінде мемлекет басшысының тапсыруымен Күлтегін ескерткішінің нұсқасы елге алынып келді. Осыдан бастап мәдени мұраға бетбұру айқын сезіліп, өткеннің өнегесіне ұрпақтар ықыласының айрықша екені көріне бастады.

Шығыстың үлгісіне сай қалалық дәстүрді де қалыптастырды. Далалық даңқын да төмендеткен жоқ. Бұл өркениетіміздің негізгі белгілеріне жатады. Бүгінгі таңда санамалап қарасақ, өзгесін айтпағанда Сығанақ, Өзгент, Сауран, Бестам, Жанкент, Қорасан ата, Оқшы ата, Бегім ана, Сараман секілді ескі қалалар мен кешендердің көне зираттардың тізімі өте көп. Оларды уақыт пердесі тасалағанмен тарих сахнасынан сызып тастауға болмайды. Мұнан ерлігіміз бен елдігіміздің, салт-дәстүріміздің өшпес рухын, сан ғасырлық сипатын айғақтайтын арғы тегімізді аңғара түсеміз. Қорқыт елінің әрбір уыс топырағынан тарихтың иісі сіңген түркілік тамырымыз түрегеле бас көтереді. Неліктен олай десеңіз, өйткені Сыр Алаштың айнасы.

Қарт Қаратаудан сонау айдынды Аралға дейінгі аймақтың шөкімі көне шежіренің шынайы үлгісі десек жарасады. Ел серкелері Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Шахмардан Есенов арғы бабаларымыз Жанқожа, Бұқарбай, Жалаңтөс Баһадүр секілді елдің мақтаныш тұтқан ұлдары Сыр бойының асқақ тұлғалы перзенттері емес пе? Біз осындай айбынды ата-бабаларымыздың жолымен келе жатқан ұлағатты ұрпақпыз. Соңымыздан ерген кейінгі буынға сол сара жолдың үрдісін, заманауи зердесін ұғындыру абзал. Қармақшы топырағында ежелгі мәдениеттің аса бағалы үрдісі бар. Жетіасар өткен тарихымыздың өлшемі секілді . Кезінде ғарыш айлағын зерттеген ғалымдар осындай бай өлкенің тарихына тәнті болған деседі.

Сыр бойы-қазақтардың бірігуіне, байлық, берекесін сақтауына ықпал болған аймақ. Арқаға таяқ тастам Сарысу жеріндегі «Таңбалы тас» туралы тарихшылардың түсінігі әліге дейін шын мәнінде өз шешімін таппай тұр.

Бүгін осы өңірде бабалардың елдік дәстүрін жалғастырған ғажайып ұрпағы өмір сүруде. Табан тірер тәңірі мен сенер сүйеніші-тек өзінің күш-қайраты, туған топырақтың ырзық-несібесі деп білген олар қоңыр тіршілігімен егеменді еліміздің туын берік ұстап, оның іргесі сөгілмеген, берекесі, бірлігі бөлінбеген берік тірегіне айналуда.

Ауылдағы тарихи орындарға сипаттама

Ел тарихы-жер тарихы.

Тарих өткен ізімен елеулі. Өткенде мойын бұру, тарихқа тоқталу ардақты да, асыл міндет. Әр жердің өз тарихы бар. Бірақ туған жер тарихы өзгеше. Тоқтала кетсек. Жер аттары.

Мәмбет тамы. Орта шаруа Мәмбет деген кісінің есімімен байланысты Талдыкөлдің маңында там салған. Талдыкөл. Ол уақытта суға иесі жоқ дария тасып көл болған. Оның жағасына ептеп тал шыққан.

Петр шүңеті. Қазақтардың ішінде Петр деген жалғыз орыс болған. Ол ауыл халқына балық аулауды үйреткен.

Бес ауылнай тоғаны. Қалымбет жармасымен су ағып Айдарлыға қауіп төнген. Бес ауыл қыздары қап тоқып, ерлері тоған жасаған. Есіркеп ақын әулие деп атануы су тасқыны қаупі төнгенде Есіркеп әулие мал шалып, дұға оқып, дарияның ағасын кері қайтарады.

Бұрынғы ескі дарияның орны «Қарасу» деп аталады.

Қара бура әулие. Шын аты Наһан Шайық. Тартоғайдан бір түйе отынды сәріде арқалап, Түркістанға әрбір жұма намазда барып тұрады. Бір күні жұма намазға Наһан Шайық кешігеді. Дүрс етіп отын даусы естілгенде имам «Ох, Қарабурам келді» дейді. Сол күннен бастап Қарабура деп атанады. Ол кісінің қазір орны бар. Халық барып мінажат етеді.

Қанқұм XVIII-ғасырда Кіші жүздің батыры Қыстаубай Боқты өлеңнің жерін шауып малын айдап кете берген. Тұрсынбай датқа Баспақ батырмен бірге оларға қарсы соғысуға бел байлайды.XIX ғасырдың басында. Қыстаубай батыр Боқты өлең еліне үшінші рет шабуылға шығады. Оны біздің сарбаздарымыз Қанқұмды қарсы алады.Сол себептен халыққа жасаған зорлықтары үшін өлім жазасына бұйырған.Сол жерде үлкен шайқаста қантөгіс болған соң «Қанқұм»деп аталады.

Біздің осы жер ілгеріде қарақалпақтың жері болған. Сарыбай деген батыр арқадан келіп қарақалпақпен сауда жасайды. Сондан қарақалпақтың байлармен қалың базарда сөзге келіп қалды. Келер жылы Сарыбай батыр қол жасан Қарақалпаққа соғыс жариялайды.Қарақалпақтар кері шегінеді Қызылқұмның арасында Сарыбай деген бел бар,ел жердің аты осы себептен қалған.Сол жноге бесік қояды.Сол бесіктен бері қазақтан (яғни Ботабайдың сол түстігі),арғы жағы Қарақалпақтан, яғни қазір шекара.Соғыс тоқтап бітімге келеді.

Сарыбайдан Бидас туылады. Бидассөзге шешен, елге белгілі би болады.Хан кеңестеріне қатысады. Бидастан Тұяқбай туылады. Осы елде осы күнге дейін Тұяқбай-дан тараған Бесарыс ел (қозы, бәйбіше, әлке, соқпан, досан) тарайды. Бидастан кейін осы елде Өскенби би болған.Өскенби қартайған шағында билікті Тұрсынбай датқаға берген. Тұрсынбай сол кезде 17 дегі бала екен. Сол елде жиналған алым-салықты Қоқан ханына өзі апарған.Хан кеңесіне қатысып, хан назарына ілігіп, хан көңілінен шығып он жеті жасында «Датқа» деген шен алады, оған қоса елден бұзықтық пен тәртіпсіздікті ретке келтіру үшін ханнан дарға асатын (дар құратын)құқық алады. Сөйтіп, оны (Ботабайдың шығыс дария жақ беткейінде) Алтынбек деген жерге әкеліп құрады.Датқаның қарамағына 12 ауыл бегітіліп беріледі.1.Боқтыөлең 2.Аққұм 3.Қарабура 4.Молалықұм 5.Қарқұс келісі 6.Құм шығанақ 7.Айдарлы 8.Жетікел 9.Қайыр суат 10.Қызыл ту 11.Бектас көлі. 12.Тартоғай.

Тұрсынбай датқа 1798 жылы туылады.1854 жылы қайтыс болады. 40 жыл ел билеген. Сүйегі Түркістандағы Әзірет сұлтан мовзалейінде жерленген.Сырдағы бес датқаның бірі болган.

Тұрсынбай датқаның бес әйелінен он ұл болған. Үлкен ұлы Әлменбет Тұрсынбайұлы әкесінің орнына болыс болады. Ол 1829 жылы қазіргі Ботабай ауылында дүниеге келген. 1856 жылы болыс болады. 1886 жылы Әлменбеттен болыстықты Әйеке алады. Болыстыққа таласып Әлменбет Тұрсынбайұлы Әйекені Ақмешіт қаласында атып өлтіреді

Әйеке болысты атып олтіру оқиғасы өз кезінде үлкен дауға айналып, ел арасы бұзыла жаздаған. Ағайын екі рулы лдің арасының қанды қақтығыспен ашылып кетпеуіне Бұтабай Қабылұлының еңбегі ерекше болған. Ақын ел- жұртты бірлік-татулыққа шақырып тоқтау айтады. Бұл асыл ойларын ел өзі жазған жоқтауға да батыл енгізеді. Осы қанды оқиға Арқадағы «Шұбыртпалы» руын түгелдей татқа мінгізеді.Аңыздарға қарағанда, қалың арғын қолын бастап, Сыр бойына Ағыбай батырдың өзі келген делінеді.Сабырл да салиқалы батыр Әйекеге арнаған жоқтауды тыңдап болған соң: «Әйекені бір қыпшақ өлтірсе, енді бір қыпшақ тірілткен екен» деп алғашқы соғысу райынан қайтып еліне оралған деседі.(2.25б)

«Тұрсынбай дүние салған соң оның орнына баласы Әлменбет болыс болады.Бұлда әкесінің салтын құрып, өзін бұкіл Сыр елінің ағасымын деп білді. Әйекемен өлерде өш болады. Оған Әжібай, Тұрсан сияқтылар дем беріп отырды. Солардың айтағымен биылғы сайлауда Шиелі жұртының басым копшілігі Әйекеге дауыс бермей, ақырында ол нұсқаумен зоға болыс болғанды.

Ескінің көзі болған Досбол өзінің шешендігімен бүкіл Сыр бойына аты жайылған адам болатын. Тоқсанға келген шағында төсек тартып ұзақ жатты...

Ұзамай Досбол қайтыс болы да,от ауыз , орақ тілді шешенді бүкіл Сыр елі болып ас беріп, ат шаптырып жерледі.Бірақ Әйеке мен Әлмәнбет арасында алауыздық басылмады.Доуылбай жігітін ұрысып қуып жіберген болып, оны әйекеге тыңшылыққа жұмсайды. Әйеке болса Дауылбайды ұнатып,оны өзіне сенімді…