Түркия дипломатиясындағы ақпарат құралдарының рөлі

Түркия мемлекетінің жариялылық дипломатиясы және бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдарының рөлі

Абдуллаева Жұлдызай Байдырахманқызы

Өнер және гуманитарлық ғылымдар Жоғары мектебі, 7М03101 «Халықаралық қатынастар» мамандығының 1 курс магистранты, Астана Халықаралық Университеті, [email protected], 010000, Астана, Қазақстан

Аңдатпа.

Мақалада жариялылық дипломатияның халықаралық қатынастар саласындағы түсінігі мен Түркияның жариялылық дипломатиясындағы сыртқы саясатының қызметтері мен жүзеге асыруының негізгі тетіктері баяндалады. Жариялылық дипломатияның рөлі халықаралық қатынастар саласында әлем мемлекеттері үшін өздерінің сыртқы саясатындағы жұмыстарын қарқынды түрде дамытуында ерекше орынға ие болып отыр. Мемлекеттер сыртқы саясатында жариялылық дипломатияның құралдарын қолдана отырып, әлем мемлекеттерімен тиімді қарым-қатынас жүргізе алады. Түркия мемлекеті өз тәуелсіздігін алған кезеңнен бастап дамудың түрлі бағытын ұстана отырып, жүйелі түрде жұмыстарды жүргізіп келеді. Жариялылық дипломатияда Түркия мемлекетінің халықаралық қатынастар саласындағы рөлінің маңыздылығы анықталады. Түркия мемлекетінің халықаралық қатынастар саласында жан-жақты дамуына БАҚ мен үкіметтік емес ұйымдарының жұмыстарының басым бағыттары айтылады.

Кілт сөздер: Жариялылық дипломатия, Түркия, халықаралық, БАҚ, үкіметтік емес ұйымдар, мемлекет, даму.

Кіріспе

Жариялылық дипломатияның халықаралық деңгейде өзектілігін жоғалтпай, бірізді дамып отырғаны тиімді болып есептелінеді. Себебі, мемлекеттердің қарым-қатынас жүргізуіне септігін тигізіп келе жатыр деп айтуымызға әбден болады. Түркия мемлекетінің халықаралық қатынастарда жариялайтын жұмыстары әрбір адамзат баласына тиімді және шынайы түрде жасалынуы қажет. Тек жасалынуы қажет іс деп бейжай қарай салуға мүлдем болмайды. Жасалынатын істерге терең үңіле отырып, жақсы нәтиже беруін қадағалап тұру мемлекеттің еншісінде болуы керек. Жариялылық дипломатия арқылы мемлекет өз елінің имиджін және саяси бағытын халықаралық қатынастарда насихаттай алады. Сол себепті халықаралық қатынастарда беделі зор ықпалды мемлекетке айналу үшін дұрыс имиджді қалыптастыра білу аса маңызды. Мемлекеттің қалыптастырған өзіндік имиджі жұмыстарды жүргізу барысында әсерін тигізеді. Сол себепті, ең әуелі, әрбір іс-әрекетті жасайтын кезде мемлекет басшылары дұрыс жоспарларды құрып алған жөн. Егер, негізгі жасалынатын жоспарлар дұрыс қолға алынбаса, мемлекеттің халықаралық қатынастар саласындағы жақсы қалыптасқан имиджіне нұқсан келуі әбден мүмкін екенін ескеру қажет. Жариялылық дипломатияны жүргізу барысында жүргізеті

Материалдар мен әдіс-тәсілдер

Түрік жариялылық дипломатиясында бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі өзіндік ерекшелікке ие. Түркия мемлекетінің басты шығаратын үздік басылымдары бар. Солардың алғашқыларының бірі 1924 жылдың 7 мамырынан бастап шығарылатын ең көне басылымы «Республика» (Cumhuriyet) деп аталынады. Басылым мемлекеттің өзекті жаңалықтарын үздіксіз жариялап келеді[1]. Сондай-ақ, «Бостандық» (Hürriyet) басылымының жүргізетін қызметі ауқымды. Елдегі күнделікті шығарылып отыратын басылым. 1948 жылдың 1 мамырынан бастап өзінің қызметін бастаған болатын[2]. Мемлекеттегі көп таратылатын басылымдардың алдыңғы қатарында. Осы уақытта дейін 330 000 астам данасы шығарылған. Сонымен қатар, «Ұлт» (Milliyet) басылымы да мемлекетте күн сайын жаңалықтарды шығарып отырады. Бұл басылым 1950 жылдың 3 мамырында құрылған еді[3]. Басылымдар қажетті тың ақпарат көздерімен бөлісіп және қоғамды хабардар етіп отырады. Осындай елдегі басылымдардың санын көбейту қарқынды түрде жүргізіліп келеді. Ақпараттарды тарату аясын кеңейту мемлекеттің халықаралық қатынастардағы жақсы беделін қалыптастыруға көмектеседі. Қоғамдық дипломатияны жүргізу барысында мемлекеттерде шығарылатын басылымдардың әсері оң нәтижеге жетуге көмектеседі. Әрбі

Халықаралық деңгейде Түрік радио және теледидар басқармасының ерекше жұмыстарды жүргізетін өзіндік арналары қызмет атқарады. Арналар өз қызметін халықаралық деңгейде мемлекеттерге үздік атқарып келеді. Мемлекеттің мүддесін қорғай отырып, әлемдік деңгейде хабар таратуда. Түркия мемлекетінің қоғамдық дипломатиясын халықаралық деңгейде өсіруге үлес қосып келе жатқан арналардың қызметтері орасан зор. Атап айтар болсақ, 2008 жылдың 25 желтоқсан айында TRT Kürdi арнасы халықаралық деңгейде өз жұмысын бастаған болатын. Арнаның хабар таратуы күрд тілінде жүзеге асырылады. Бұл, арна өз қызметінде Еуропа елдеріне, Иран, Ирак, Сирия, Таяу Шығысқа түрлі салаларда болып жатқан хабарламаларды таратады. Жергілікті жерлерде жасалынған және болашақта жасалынатын жұмыстар туралы мағлұматтармен телеарна арқылы бөліседі[4].

Сонымен қатар, TRT Avaz арнасының қызметі де ауқымды, яғни, Түрік еліне және Орталық Азияның, Кавказдың және Балқан аймақтарына хабарларды таратады. 2009 жылдың 21 наурыз айында арна өзінің қызмет көрсетуін іске асырды. Арнада деректі фильмдерді, мәдени-тарихи тұрғыдан мазмұны бар көрсетілімдерді, әлемдік деңгейдегі жаңалықтарды жариялайды. Арнаның жасаған қызметі мемлекеттердің көңілен шықты деген пікірлер көп[5]. Қарастыратын болсақ, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да өзге мемлекеттердің ерекшеліктерін тани алуымызға да болады. Ақпаратты таратудың ауқымы кеңейіп келе жатыр. Әлем елдеріне деген көзқарастардың қалыптасуына бұқаралық ақпарат көздерінің маңыздылығы ерекше деп айтуымызға болады. Түркия елі бұқаралық ақпарат құралдарының қызметін тиімді пайдалануға тырысады. Халықаралық деңгейде осындай арналарының қызмет көрсетулері мемлекеттің қоғамдық дипломатиясын дамытуға ерекше әсерін тигізуде.

Сонымен бірге, халықаралық қатынастар саласында Түркия елінің бұқаралық ақпаратының қызметін дамытуға үлес қосып келе жатқан TRT Arabi арнасының жұмысы ерекше деп есептеуімізге болады. Арна өз жұмысын 2010 жылдан бастап атқарып келеді. Хабар тарату аясы Таяу Шығысқа және Араб түбегіне бағытталған. Әлем елдеріне маңызды және шұғыл ақпараттармен бөлісіп отырады[6].

Жаhандық күн тәртібінде орын алып жатқан оқиғалар туралы ақпарат беру үшін Түркия арналары қарқынды түрде жұмыстарды атқарады. Олар жоспарлы түрде қажетті ақпарат көздерін таратуды көздейді. Арналар барлық туындайтын ақпараттар туралы мәліметтерді мемлекеттерге жеткізіп отырады. Сондай-ақ, жан-жақты талқылау жұмыстарын да жасайды. Түркия мемлекетінің телеарналары сапалы іс-шараларды жүргізеді. Халықаралық қатынастар саласында елдің сыртқы саяси жұмысының оңтайлы жүргізуінде арналардың қызмет етулерінің де көмегі жоғары сапада болады.

2015 жылы Түркия мемлекетіндегі TRT World арнасы халықаралық дәрежеде өз қызметін бастаған болатын. Өзге мемлекеттердің арналарымен бәсекеге түсе алатын Түркия мемлекетіндегі ерекше арналардың бірі болып есептелінеді. Әлемнің 200 еліне ағылшын тілінде хабарларды үздіксіз таратып отырады. Күн тәртібіндегі жаңалықтарды тікелей эфирде талқылайды. Түрлі пікірталастарды жариялап тұрады[7]. Түркия елінде бірнеше халықаралық арналардың жүзеге асырылуы сыртқы саясатының дамуына оң әсерін береді. Әрбір хабар тарату арналарының қызметі арқылы Түркия қоғамдық дипломатиясын дамытуға үлкен мүмкіндіктерге ие болып келеді. Мемлекеттер арасында бәсекелестіктің болуы өте жақсы. Бәсекеге қабілетті болу арқылы мемлекеттер мықты күш біріктіре алады.

Бұқаралық ақпарат құралдарының арасында, атап айтар болсақ, теледидарлық бағдарламалардың ерекшеліктері басым болып есептелінеді. Өзге бұқаралық ақпарат құралдарына қарағанда өзгеше орынға ие. Себебі, дыбыс пен бейнені қатар беру арқылы қажетті ақпараттар көрермендерге тиімді жеткізіледі. Теледидарлық бағдарламаларды бақылап көретін көрермендердің саны біршама. Сол себепті, әрбір шығарылатын шығарылымдарын бақылап отыруы маңызды. Теледидар арқылы қоғамдық дипломатияда мәдениетті қалыптастырудың рөлі ерекше. Жаңалықтарды таратудың маңызды функцияларының бірі – теледидар болып табылады. Бірнеше ізденіс жұмыстарын жүргізе отырып, ақпараттарды талдап, талқылау арқылы көпшілікке жариялайды[8]. Бұқаралық ақпарат құралдарының көптеген жаңалықтарды халыққа жеткізуде көмегі орасан зор. Ақпараттарды түрліше тарату және халыққа хабарларды жеткізу маңызды болғандықтан, бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі барған сайын қоғамдағы адамдардың қызығушылығын арттыруда. Ақпараттар өте кең таралғандықтан әлемдегі болып жатқан оқиғалардың көрінісін жылдам көре аламыз. Күнделікті әртүрлі жаңалықтар халықаралық қатынастарда бұқаралық ақпарат көздерінің қызметімен жоғары деңгейде халыққа жеткізіліп отыр

Қоғамда бұқаралық ақпарат құралдарының маңыздылығы ерекше орынды алады. Сонымен қатар, мемлекет өз мақсатына жету үшін осы бұқаралық ақпарат құралдарын кеңірек қолдану арқылы қалаған мақсатына жетуіне болады.

Кино саласының қызметкерлері көрермендердің талғамына сай жанрлар бойынша қызмет атқаруда. Кино саласының қарқынды түрде дамуының арқасында мемлекеттің әлемдік деңгейде қоғамдық дипломатиясының дамуына оң әсерін тигізіп келеді. Фильмдерді әлем мемлекеттеріне тарату арқылы Түркия өз тарихын, мәдениетін, дінін, саясатын және өзге де ерекшеліктерін көрсете алады. Болжам бойынша, 2023 жылдың соңына қарай мемлекетке сериалдардан түскен табыс 1,5 миллиард долларға дейін жетеді деп күтілуде. Мемлекет кино саласындағы туындыларын өзге мемлекеттерге ұсына келе, әлемдік деңгейде ынтымақтастық қарым-қатынасының нығаюына әкелді. Әлемдегі біршама мемлекеттерде Түркия елінің сериалдары көрсетіліп жатады. Мемлекеттің кино саласының үлкен нәтижелерді көрсетуі мемлекеттің дамуында көптеген мүмкіншіліктерді алып келеді[9].

Түркия мемлекетінде интернетті пайдаланудың мүмкіншілігі барған сайын артып келеді. We are social компаниясының 2023 жылдың қаңтар айында Түркия мемлекетіндегі интернет қолданушыларының санына есеп жүргізген болатын. Мемлекетте интернет қолданушылардың саны 71,40 миллионға жеткен. Бұл деп отырғанымыз халықтың 84 пайызын қамтиды. Сондай-ақ, мемлекет халқының 16 пайызы, яғни, 14,19 миллион адам интернетті мүлдем пайдаланбайды. Әлеуметтік желіні қолдануда елде 63 миллионға жуық халық белсенді қолданады. Яғни, Түркиядағы халықтың 73 пайызы әлеуметтік желіні белсенді түрде қолданады. Мемлекетте интернетке орта есеппен күніне адамдар 7 сағат уақытын өткізеді екен. Алдыңғы жылы мәліметтерге қарағанда, халықтың қазір интернетте отыруы уақыты кішкене азайған[10]. Түркияның халқы интернетті жақсы қолданатыны осы көрсетілген статистикалық мәліметтерден көрінеді. Интернеттің мемлекетте қолжетімді болғаны мемлекет халқы үшін тиімді болады. Керекті ақпараттарды жылдам іздей алуда интернеттің мүмкіншілігі зор.

Шындығына келгенде, халықаралық деңгейде қазіргі уақытта интернет қолданушыларының саны өсіп келеді. Әсіресе, әлеуметтік желілерді қолданушылардың саны күннен күнге көбеюде. Әлеуметтік желіні қолдану кезінде адамдар түрлі мақсат бойынша отырады. Әрине, әлеуметтік желіде көп уақыт бөлудің пайдалы және зиянды жақтары да бар. Пайдалы жақтары, қажетті ақпарат көздерін алуға мүмкіндіктер көп, әлемдік деңгейде болып жатқан жаңалықтармен танысуға болады. Ал, зиянды жақтарының бірден-бір себебі, уақытты бос өткізуде. Уақыттың бос өтуі өте қауіпті. Сондай-ақ, кейбір кездерде әлеуметтік желілерде жалған ақпарат көздерінің де таратылуы болып жатады. Негізінен, қазіргі уақытта бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануда интернеттің алатын орны ерекше болып келеді. Түркия мемлекетінде халқының көпшілігі интернетті өз қажеттілігі бойынша қолданады. Интернеттің жұмысы өте қолжетімді болғаннан соң, халықтың көпшілігі пайдалануға тырысады. Байланыс арналарын өзара біріктіруде интернеттің маңыздылығы зор. Ақпараттарды жылдам әрі маңызды деректермен халықаралық қатынастарда мемлекеттермен бөлісу қазіргі таңда өзектілігі артуда.

Түркия елінде үкіметтік емес ұйымдар өз қызметін жоғары деңгейде атқарып келеді. Қоғамдық дипломатияның дамуында үкіметтік емес ұйымдардың да септігі тиеді. Үкіметтік емес ұйымдардың қызметі қоғамда атқарылатын жұмыстарға үлес қосуда және жан-жақты дамуда тигізетін көмегі орасан зор. Сондай-ақ, белгілі – бір туындаған мәселелерді шешуде де рөлі ерекше. Халықаралық қатынастарда мемлекеттермен жұмыс жүргізетін бірнеше үкіметтік емес ұйымдар Түркия мемлекетінде бар. Олардың қызметі мемлекеттің мүддесін қорғауда аса маңызды деп айта аламыз. Сол себепті, барлық атқарылатын істерді жасауда мемлекет тарапынан қойылатын талаптар қатаң болады.

Тарихқа көз тастайтын болсақ, Түркия мемлекетінің сыртқы саясатында қоғамдық дипломатияны дамыту барысында Түрік Қызыл жарты ай үкіметтік емес ұйымы 1868 жылдан бері халықаралық қатынастар саласындағы жоғары деңгейдегі рөлін арттыруда үлкен үлес қосып келеді. Яғни, бұл үкіметтік емес ұйымның қызмет аясы тек мемлекет ішінде ғана емес, бүкіл әлем елдеріне де гуманитарлық салада қызмет көрсетеді. Әлем мемлекеттеріне Түркия тарапынан көрсетілетін маңызды орын алатын қайырымдылық ұйымы болып есептелінеді. Кез-келген уақытта әлем елдеріне көмек көрсетуге дайын халықаралық қатынастардағы ең беделді үкіметтік ұйымдардың бірі. Үкіметтік…