Ұлт мақтанышы тоғызқұмалақ туралы материал

Ұлт мақтанышы - тоғызқұмалақ

Тоғызқұмалақ – қазақта кең тараған, өте қызықты, ойлы ойын. Қаратау қазбаларының арасынан табылған тас «қазан» осы тоғызқұмалақты еске салады. Бұл ойын Қырғызстанда, Монголияда, Қарақалпақстанда, Өзбекстан қазақтарының арасында, алыс шетел қазақстанның арасында қатты дамыған.Бұл бас шынықтыратын ойынды біздің ұлттық «шахматымыз» десе болғандай. 162 таспен ойналатын осы бір ойлы ойынның жоғалып кетпеуіне кезінде академик - жазушы Мұхтар Әуезов, халық артисі Қалибек Қуанышбаев, техника ғылымының кандидаты М. Ибраев пен шахматшы Е. Браундардың сіңірген еңбектері өте зор.

Тоғызқұмалақ жайлы алты алаш баласы біледі десем артық айтпаспыз. Біреулеріңіз білерсіздер, біреулеріңіз білмессіздер, бірақ, бұл - қазақтың өте көнеден, сонау ғұн заманынан келе жатқан, озық ой мен ұшқырлықты қатты талап ететін интелектуалды ойын түрі. Бұл ойын негізінен тоғызқұмалақ тақтасы мен тоғызқұмалақ құмалақтарынан (домалақ тастарынан) құралған және қос қарсылас арасында өтетін тартыс. Мұнда негізінен 162 құмалақ және қай қарсылас өз еншісіне 81-ден көп құмалақ, яғни, жартысынан көбін жинай алса сол жеңіске жетеді. Бұл ойынның толық ережесін ғаламтордан немесе тоғызқұмалақ сайтынан, не болмаса, тоғызқұмалақ кітаптарынан оқып алуыңызға болады. Ал мен бұл блогта осы тоғызқұмалақ ойыны туралы қызық-қызық тарихи оқиғаларын және тоғызқұмалақ ойынының керемет сиқырлары туралы ашып айтып бергім келіп отыр.

Тоғызқұмалақ ойыны төрт мың жылдық тарихы бар екенін археолог ғалымдар оның ең ежелгі тастан ойылып жасалған тақтасын табу арқылы дәлелдеп отыр. Онымен қоса, осы тоғызқұмалақ ойынынның аты Қытай жазбаларында да кездеседі. Мысалға, ежелгі ғұн тәңірқұты қытай әскерін талқандауда, соғыс барысын осы ойынның әдіс-тәсілдері мен тактикаларына сүйене отырып жүргізген деседі. Қалай дейсіз бе? Иә, әрине таң қалуыңыз да мүмкін, себебі жай ғана құмалақтар мен тақтадан құралған ойын қалай ғана әр түрлі атты әскерден құралған ірі қолды басқаруға қолдануға болады?! Бұл ойында өз қарамағыңдағы құмалақтарды басқару арқылы ойыншы қарсыласына шабуыл жасай алады, бірнеше жақтан қыспаққа ала алады, тосын шабуылдар жасайды. Тіпті, теңдңссіз жоспар құру арқылы және соны жүзеге асыру арқылы қарсыласынан басым түсе алады. Онымен қоса, қарсыласынан…