Ұлы дала мұрасы – Жібек жолы тарихы материалы

ҰЛЫ ДАЛА МҰРАСЫ – ЖІБЕК ЖОЛЫ ТАРИХЫ

«Бүгінгі күнді түcініп-түйcіну үшін де, болaшaқтың дидaрын көзге

елеcтету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек» Н. Ә.

Нaзaрбaев

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы Даланың жеті қыры» атты мақаласы уақыт талабына сай, еліміздің саяси, мәдени, рухани өміріндегі дамудың нақты бағыт-бағдарын айқындап берген құнды пікірімен ерекшеленеді. Менің ойымша, мақалада көтерілген ұлтымыздың тарихы мен мәдениетіне қатысты тың ойлар мен нақты ұсыныстар Қазақстан азаматтарын қайрат, жігер беріп, болашақтағы жаңа ізденістер мен бастауларға жол ашатыны күмәнсіз.

Президентіміз бұл мақаласында «уақыт кеңістік концептілеріне аса назар аударған. Кез келген нәрсе белгілі уақыт шегінде орын алады. Кешегі өткен оқиға бүгін тарих. Мақалада ежелден сақталып келе жатқан жәдігерлер ұрпақтан ұрпаққа мұра екені, ежелгі кезде металды қалай өңдегендігі, аңшылықпен айналысқандығы, атқа міну, дала фольклоры, музыкасы, ұлы жібек жолы, түркі әлемі, ұлы көсемдер туралы баяндалған.

Ұлтымыздың өткенін еске алып, тың жаңалықтарының барлығы дерлік қазақтың кең өлкесінен бастау алған деуге әбден болады. Кешегі Сақтар, Батыс пен Шығысты байланыстырған Ұлы Жібек Жолы, дарынды тұлғалардың мекені болған, тарихқа тұнық ұлы дала біз үшін баға жетпес мұра.

Уақыт пен кеңістіктің көкжиегі тоғысқан кезде ұлт тарихы басталады. Неміс, итальяндықтар немесе үнді халықтарының жылнамасына қарасақ, олардың мыңдаған жылды қамтитын төл тарихындағы ұлы жетістіктерінің дені осы елдер қазір мекен етіп жатқан аумақтарға қатыстылығы жөнінде сөз етеді. Әрине, ежелгі Рим қазіргі Италия емес, бірақ итальяндықтар өздерінің тарихи тамырымен мақтана алады. Бұл – орынды мақтаныш. Осы секілді, ежелгі готтар мен бүгінгі немістер де бір халық емес, бірақ олар да Германияның мол тарихи мұрасының бір бөлшегі. Полиэтникалық бай мәдениеті бар ежелгі Үндістан мен бүгінгі үнді халқын тарих толқынында үздіксіз дамып келе жатқан бірегей өркениет ретінде қарастырамыз. Бұл – тарихқа деген дұрыс ұстаным. Сол арқылы түп- тамырымызды білуге, ұлттық тарихымызға терең үңіліп, оның күрмеулі түйінін шешуге мүмкіндік туады. Қазақстан тарихы да жеке, тұтастай қалпында қазіргі заманауи ғылым тұрғысынан қарағанда түсінікті болуға тиіс. Оған қажетті дәйектеріміз де жеткілікті.

Еліміздің Еуразия құрлығының кіндігінде орналасуы ежелден әртүрлі мемлекеттер мен өркениеттер арасында транзиттік «дәліздердің» пайда болуына септігін тигізді. Біздің дәуірімізден бастап бұл құрлық жолдары Үлкен Еуразияның Шығысы мен Батысы, Солтүстігі мен Оңтүстігі арасындағы сауда және мәдениет саласындағы байланыстардың трансконтинентальды желісіне – Ұлы Жібек жолы жүйесіне айналды. Бұл жол халықтар арасындағы жаһандық өзара тауар айналымы мен зияткерлік ынтымақтастықтың қалыптасып, дамуы үшін орнықты платформа болды. Керуен жолдарын мінсіз ұйымдастырып, қауіпсіздігін қамтамасыз еткен Ұлы

дала халқы ежелгі және орта ғасырлардағы аса маңызды сауда қатынасының басты дәнекері саналды. Дала белдеуі Қытай, Үнді, Парсы, Жерорта теңізі, Таяу Шығыс және славян өркениеттерін байланыстырды. Алғаш пайда болған сәттен бастап, Ұлы Жібек жолы картасы, негізінен, Түрік империяларының аумағын қамтыды. Орталық Еуразияда түркілер үстемдік құрған кезеңде Ұлы Жібек жолы гүлдену шегіне жетіп, халықаралық ауқымда экономиканы өркендетуге және мәдениетті дамытуға септігін тигізді.

Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы осынау тарихи жолдың жібек саудасына байланысты «Жібек жолы» атанғаны түсінікті. Ал «Ұлы» сөзінің оған қосылуы жолдың кең байтақ Шығыс өлкелері мен Батыс өлкелерін байланыстыруы. Сондықтан бұл жол «Ұлы Жібек жолы» деп аталды.

Тарихи маңыздылығы жоғары тарихи процестердің бірі Ұлы Жібек жолы екендігі белгілі. Бүгінгі қарастырылып отырған тарихи кезеңнің басқа процестерден айырмашылығын атап көрсетсек: -мұсылмандық діни орындардың (мешіт, шығыс моншалары, ғибадатханалар, мавзолейлер т.б.) салынуы; -жер жаһанның барлық территориясын белгілі дәрежеде қамтуы; -әлемдік өркениеттердің осы маршрут барысында бір-бірімен ассимляцияға түсе отырып, саяси-мәдени жаңа өркеиеттердің қалыптасуына өз әсерін тигізді;

Ұлы Жібек жолының басы Қытай жеріндегі Хуанхэ өзенінің аңғарындағы аймақтан басталады. Ол Ұлы Қытай қорғанының батыс шетінен өтіп, Іле мен Ыстықкөлге жетеді.

Жалпы, Ұлы Жібек жолы сол кезеңде территориямызда мекендеген көшпелі өркениетті қалыптастырушы мемлекеттік бірлестіктердің әлемдік аренада өз дәрежесін тигіздірді.

Алыс-беріс байланыстары және жүздесу мен тілдесу б.з.д. ІІІ–ІІ- мың- жылдықтарда басталған. Бадахшан тауынан лазурит және Хотан маңындағы Яркендария өзенінің жоғарғы жағынан нефрит кен орындары табылып, оларды өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.

Б.з.д. І-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, одан Оңтүстік Орал өңірініңдегі савроматтарға, Ертіске, одан әрі созылып Алтайға, жоғары Ертіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген аргипейлер еліне кететін Дала жолы жұмыс істей бастаған болатын. Сол жол арқылы жібек, ұлпандар мен терілер, иран кілемдері, асыл металдардан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жатты. Қымбат бағалы жібек түрлерін таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі тайпалары да қатысқан. Олардың дәнекерлік демеуі арқасында сол кез үшін таңсық болған бұл тауар орта Азия мен Орта теңіз аймағына дейін жетті.

Б.з.д. ІІ ғасырдың орта шенінде Жібек жолы елшіліктің және сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастады. ХІ- ХІІ ғасырларда Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Батысқа қарай өтетін жол бәрінен де жанданып кетеді. Жолжың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта Азиямен жүретін сауда жолдарын бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол VII ғасырда ішкі қырқыс салдарынан