Жалған ақпарат және медиасауаттылық, 11 сынып

Жалған ақпарат – XXI ғасырдың үнсіз вирусы

«Ақпарат – қару». Бұл сөзді бұрын тек саясаткерлер мен журналистер айтатын. Ал қазір бұл – әрбір адамның күнделікті өміріне қатысы бар шындық. Біз смартфон арқылы таңертең көзімізді ашамыз, ұйықтарда да экранға бір қарап барып көзімізді жұмыз. Бірақ сол көріп жүрген ақпараттардың бәрі рас па? Осы сұрақ бүгінде өте маңызды. Себебі жалған ақпарат — XXI ғасырдың ең қауіпті індеттерінің бірі.

Қазір кез келген адам – «ақпарат көзі». Әлеуметтік желіде жазылған бір жалған пост әп-сәтте мыңдаған адамға тарай алады. Ең қиыны – ол ақпараттың дұрыс-бұрысын тексермей, көп адам соған сене салады. Себебі эмоция басым, логика кейін қалып қояды.

Мысалы, 2020 жылғы пандемия кезінде Қазақстанда «екпе ДНҚ-ны өзгертеді» деген қауесет тарады. Ғылыми негізі жоқ бұл фейк көп адамды қорқытып, екпе салдырмауға итермеледі. Соның кесірінен вируспен күрес әлсіреді, адам өлімі көбейді. Бұл жалған ақпараттың нақты өмірдегі ауыр салдарын көрсететін мысал.

Жалған ақпараттан қорғанудың ең тиімді жолы – медиасауаттылықты арттыру. Бұл дегеніміз – ақпаратты сүзгіден өткізе білу, сенімді дереккөздерді ажырата алу, эмоция емес, дәлелге сену. Медиасауат – тек журналистер мен мұғалімдерге қажет дүние емес. Бұл – әрбір оқушыға, студентке, ата-анаға, зейнеткерге де қажет қабілет. Себебі жалған ақпарат – жас талғамайды, ол бәрімізге қауіпті.

UNESCO мәліметі бойынша, медиасауатты адамдар жалған ақпаратқа 60% аз сенеді. Бұл – ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең тиімді жолы. Қазақстанда жұмыс істейтін Factcheck.kz, Stopfake.kz секілді сайттар жалған ақпаратты анықтап, нақты дерекпен жұмыс істеудің үлгісін көрсетіп келеді. 2023 жылы “Internews Kazakhstan” жүргізген зерттеуде медиасауат бойынша арнайы курс өткен жастар жалған жаңалықтарды 3 есе жылдамырақ танитыны анықталған.

Бүгінгі қоғам – ақпаратпен тыныстайды. Ал сол ақпараттың сапасы – қоғамның санасына тікелей әсер етеді. Жалған жаңалық – тек жалған сөз емес, ол – қоғамның тыныштығына, адамның ойына жасалған шабуыл. Сондықтан бізге қару емес, ақылды көзқарас керек. Ақпаратты тексеріп барып бөлісу, бір хабарлама үшін он ойланып, дәлел іздеу – бұл…