Жоңғар шапқыншылығы көрнекілігі Қазақстан тарихы

ЖОҢҒАР ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫ ХVІІ ғ. Қазақ жеріне қауіп төндірген мемлекет.

ЖОҢҒАР МЕМЛЕКЕТІ.

Мақсаты: Қазақ елінің Тәуелсіздігін жойып, өзіне тәуелді ету қазақ жеріне үстемдік орнату, жерін иелену.

Ірі шабуылы 1723 ж. Цэван Рабдан бастаған 70 мың Жоңғар әскері 7 шепке бөлініп, Қазақ жеріне ойран салды. Бұл тарихта «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» (1723-1727ж.ж.) деген атпен қалды. Ел басынан өткен қайғы-қасіреттен «Елім-ай» әні туды. 1725ж. Жоңғарлардың әскерлері Түркістан мен Ташкентті жаулап алды. Қазақ жерінің Жоңғар билігінде қалып қою қаупі төнді. Әбілқайыр жетекші хан ретінде танылып, қолбасшы болып тағайындалды. Қазақ батырлары туған жерді азат етуге бірікті. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Саурық, Наурызбай, Жәнібек, Райымбек, Малайсары, Баян т.б. Басқыншыларғ

а қарсы күрес.

Ірі оқиғалар Болған жері. Тарихи маңызы.

1726 ж. «Қалмақ қырылған» шайқасы

Сарысудың орта ағысы Бұланты өзенінің жағасындағы «Қара сиыр» деген жерде Қалмақтарды талқандады.

Қазақ халқының әскери- моральдық рухы көтерілді. Үш жүзді біріктіргенде Жоңғар қаупінен құтылуға болатындығына сенім күшейді. Қазақстанның солтүстік-батыс өңірі азат етілді. Елдің толық тәуелсіздігін қалпына келтіру жолында күресуге ұмтылды. 1726 ж. Күз Бадам өзені маңындағы биік Қырқа-Ордабасы тауының етегіне үш жүздің жасақтары жиналды. Жауға қарсы соққы беру жөнінде келісімге келді.

Жоңғарларға қарсы барлық жасақтарға дара қолбасшылық ету Әбілқайырға жүктелді. Жау қолындағы Жетісуді азат ету үшін аттануға осы жер жақын болды. Алатау, Қаратау сілемдерімен

қоршалып, шығысы ашық дала болатын бұл жер, қазақ жасақтарын жүздік негізінде орналастырды. 1730 ж. көктем «Аңырақай шайқасы»

Балқаш көлінің оңтүстігінде Әбілқайыр басшылағымен үш жүздің әскері Қалмақтарға күйрете соққы берді.

Жоңғарлар Іле өзенін бойлап, еліне қарай шегінді Кіші жүз бен Орта жүз жерлерінің көп бөлігі азат етілді. Қазақ жерін түгелдей азат етуге мүмкіндік туды. Бұл – үш жүздің бірігуінің маңыздылығын көрсетеді. 1741-1742 ж.ж. Қонтайшы Галдан Цереннің Орта жүз бен Кіші жүзге екінші «Ақтабан шұбырынды» жорықтарын жасауы

1753 ж. Абылай сұлтан ірі қолды басқарып, Жоңғарияға шабуыл жасап, Жоңғар қақпасы маңында жоңғарларды талқандады. 1758 ж. Жоңғар мемлекеті толық талқандалды, тарих сахнасынан жойылып, 1761 ж. Цинь империялық әкімшілік бірлестігі, Шыңжаң (Жаңа шекара) құрылды.

АБЫЛАЙ ХАНДЫҒЫ. Абылай (Әбілмансұр)

жылдар.

Қазақ хандығының бұрынғы шекарасы қалпынеа келтіріп, елдің саяси экономикалық дамуына өзгерістер енгізген мемлекет қайраткері.

Арқа сүйеген

мемлекеті.

• Абылай Жоңғар шапқыншылығы кезінде елдің тыныштығын жердің бірлігін қамтамасыз етуді мақсат етіп, Ресейге арқа сүйеді. • 1740 ж. 28 тамыз - Әбілмәмбет хан мен Сұлтан Абылай Орныборға келіп, Ресей билігін мойындайды. Мақсаты. • Жоңғар шапқыншылығы кезінде уақытша басып алған тарихи жерді қайтару. • Екі мемлекеттің қыспағында қалғандықтан, Ресей және Цинь империяларына тәуелділігін сөз жүзінде мойындаған Абылайдың басты мақсаты: Қазақ мемлекетінің дербестігін сақтау. 1753 жылы Абылай сұлтан ірі қолды Маньчжур-Цинь күштеріне ашық қарсы тұра қиындығын білген Сыртқы саясаты.

Ол дипломатиялық жолмен шешу қажеттілігін түсінді. • Тарбағатай, Алтай таулары, Зайсан көлі шығысындағы тарихи қазақ жерлерін қайтаруға күш жұмсады. • 1760 ж. Тарбағатай таулары маңайында көшіп жүрген қазақтарды Пекин билеушілері қудалағанда оны келіссөздер арқылы шеше білді. • ХVІІІ ғ. 70ж. басында Ходжент, Ташкент билеушілеріне соққы берді. • Нәтижесі: - Ташкент бегі салық төлеуге мәжбүр болды. Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созақ және Ташкентке тәуелді бірнеше қалалар Абылай билігіне көшті. • Қазақ хандығының халықаралық жағдайы жақсарды. 1753 жылы Абылай сұлтан

Хан болған

жылдар.

1771-1781 жылдар

Енгізген өзгерістері.

Хан билігінде. • хан билігін шектеусіз етті. • билер қызметіне шектеу қойды. • халық батырларына сүйенді

Мәдениетте • қазақ халқының дәстүрін, мәдениетін дамытуға көңіл бөлді. • атақты жырау, шешен, ақын- күйшілер төңірегіне топтасты. • Тәттіқара жырау – батырлар ерлігін жырлаған • Үмбетей жырау – халық поэзиясын дамытушы.

Шаруашылықта

• Ертіс, Есіл бойы, Көкшетау, Тарбағатай өңірлерінде егін шаруашылығын дамытты. • Көкшетау, Ертіс өңірі, Ақтөбе, Ой шебінде қыстақтар салғызды. • 1761 ж. императрица ІІ Екатеринаға жолдаған хатында ағаштан үй тұрғызу үшін бірнеше ұста және 200-300 пұт астық жіберуді сұрап, отыршылдықты дамытуға үлкен үлес қосты.

ХVІІІ-ХІХ ғ. Халық көтерілістері. Жылдары. 1783-1797

жылдар.

1870 ж.

Басшылар

ы.

Сырым Датұлы – байбақты руының старшыны.

Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы – беріш руының старшындары.

Кенесары Қасымұлы (Абылайдың немересі)

Жанқожа Нұрмұхамедұлы (халық батыры)

Беркін Оспанұлы, Сейіл Түркебайұлы- рубасылары.

Досан Тәжіұлы, Иса Тіленбайұлы- бақташылар.

Көтеріліс

болған

жер.

Кіші жүз Бөкей ордасы

(Еділ мен

Жайық аралығы)

Бүкіл Қазақстан

Сыр бойы Орал және

Торғай облыстары.

Маңғыстау

облысы.

Қатысқан

рулары.

Шекті, Төртқара, Қаракесек,

Байбақты, Жаппас, Адай, Беріш,

Қыпшақ, Алшын, Керей,

Осы өңірді мекендеген рулар

Адай

Шөмекей, Алаш, Серкеш, Таз, Байбақты, Беріш, Табын т.б.

Есентемір, Алшын, Серкеш, т.б.

Жаппас, Бағаналы, Арғын, Табын, Тана т.б.

Қозғаушы

күштер.

Қарапайым көшпенділер, би, старшын, батырлар.

Қазақ шаруалары, старшын билердің бірқатар өкілдері.

Қазақ шаруалары ақсүйек өкілдері (80- нен астам би, сұлтан, батыр, старшын)

Қазақ шаруалары, еңбекшілері

Шаруалар, рубасылары.

Малшылар, жалдамалы жұмысшылар

Мақсаттар

ы.

• ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру. • Орал казак әскерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату. • Нұралы хан мен оның сыбайластары ның озбырлығына шек қою.

• Жәңгір хан озбырлығына шек қою • қазақ жерлерін бекіністер мен округтық билеу арқылы отарлауды тоқтату • Қоқан хандығының қол астындағы қазақтарды азат ету.

• қазақ елінің Ресейге қосылып үлгермеген өңірлерінің дербестігін сақтауы • Қазақ жерлерін бекіністер мен округтық билеу арқылы отарлауды тоқтату • Қоқан хандығының қол астындағы қазақтарды азат ету.

• Хиуа хандығының өктемдігіне қарсылық • жаңа бекіністер салуға жол бермеуі

• 1867-1868 жж.реформан ың салдары. • салықтың көбеюі (шаңырақ, земство салығы) • қазақ жерін патша өкіметінің мемлекеттік меншік деп жариялауына наразылық

• Адайларға салынған салықтың көп мөлшерін тоқтату • патша жазалаушы отрядтарының адайлықтар көшіп-қонып жүрген аймақтарға жақындауы.

Көтеріліс • 1783 ж. Орал • 1836 ж. • 1837 ж. • 1843 ж. • 1869 ж. 6 • 1870 ж.