Жылқы және рухани әлем ғылыми жұмысы

Жылқы және рухани әлем

Қазақтың жылқы түстеу салты, жылқы музыка өнерінде, жылқы және көшпенділердің ту, байрақтарының шығу тегі, ту ұстау дәстүрі, жылқыға байланысты наным-сенімдер, эпикалық жырлардағы батыр мен аттың образы атты рухани мәдениетінің күрделі мәселелері сөз болады.

Жылқы түстеріне байланысты сөздерді жинау инемен құдық қазғандай, алдымен негізгі түстерді реттеп алу қиынға түспейді, енді оған басқа бір сөзді қосып отыру, зерттеушіні алға жетелей түседі. Түстер мен реңдерді зерттеу – жылқы туралы мәселелердің ішіндегі ең қиыны, бірақ ең қызықтысы. Жылқы табындарын аралап суретке түсіру, түстерді жіктеу бейне бір әдемі кірпіштерден сұлу сарайдың қабырғасын қалағандай әсер етеді. Ал, түстерге байланысты әдет-ғұрыптар мен салттар бұдан да қызық, этникалық тарихпен астасып жатады. Кейбір жора-жосындар саф алтындай жарқырап ежелгі мәдениетіміздің сән-салтанатын айқындай береді. Жылқы түстерін зерттеу әлемдік иппология ғылымында да кенже қалған мәселелердің бірі, жылқы туралы білімдер ХІХ ғасырдың аяғында шегіне жете дамыды дегеннің өзінде, түстер туралы азын-аулақ ақпарлар ғана кездеседі.

Жылқы түстерінің шығу тегін, неліктен алуан түрлі болып бөлінетінін алғаш тексерген Ч. Дарвин. Ұлы ғалымның пайымдауынша үй жылқылары ілкіде бір-ақ түстен қара жолағы бар қызыл (көк – А.Т.) торы жылқылардан тараған. Бұл пікірдің дұрыстығын қазіргі күнге дейін жылқыларда жиі кездесетін құйрығынан бастап мойнына дейін бүкіл арқасында созылып жатқан қара жолақтар, аяғында кездесетін жолақтар, сирек болса да мойнында, басына таяу шығатын жолақтар –– атавизмнің жұрнақтары екенін дәлелдейді.

ХІХ ғасырдың аяғында Торғай облысының мал дәрігерлері болып істеген М. Преображенский, А. Добросмыслов қазақтың жылқы түстеріне байланысты сөздердің көптігі сонша, орыс, еуропалық тілге аудару мүмкін еместігін айта келіп, арнайы зерттеу қажеттігін сөз еткен. Жылқы түстерін баран топ, қылаң топ екіге бөліп баранға: торы, шабдар, жирен, күрең, кер, қара, қоңыр түстерді, қылаңға: көк (ақ), сары, бөрте, құла, шұбар,, бурыл, ала түстерді жатқыздық. Көптеген жылдар жылқы түстерін жинап, жүйелеген кезде ең көп кездесетін түс көк (ақ) - 49, құла - 35, торы - 28 болып шықты, аз кездесетіндері бөрте - 7, күрең - 9, шабдар - 10, бурыл - 16, мұндай түсті жылқылар аз кездеседі-деп, қорытынды жасауға болады. Ең бір қызығы осы оқиға қазақ фольклорында сақталған.

Ақболат онан кейін-күші мықты,

Жан екен жаны жомарт, кісілікті,

Мәмбінің екі басты атын сыйлап,

Шянлуңды шалқадан түсіріпті.

Жырдағы «екі басты жылқы» деп отырғаны маңдайының қақ ортасынан құйрығына, шабынан бастап иегіне дейін бір жағы ақ, екінші жағы қап-қара түсті болған. Сонда бір жағынан қараса ақбоз, екінші жағынан қараса қарагер болып көрінген. Қазақ мұндай жылқыны «нысаналы жылқы» дейді. Император Шянлуңның (Цянлун – А.Т.) таңданғанынан шалқасынан түстіріпті»-деп отырғаны осы. Сөйтіп мұндай нысаналы атты қазақ делегациясы Қытай императорына силаған оқиға сурет болып сақталып, жыр болып жырланып бізге біздің заманымызға жетіп отыр.

Жылқыны қолға үйретіп салт мінген көшпенділер садақтың адырнасына жылқының қылын, тарамысын пайдаланды. Садақ тартқанда адырнаның созылып дыбыс шығаруы ішектің рөлін атқарса, жақ пен адырнаның бір-біріне үйкелісінен ыспалы дыбыс шығуы табиғи құбылы. Садақтың оғында жылқының қылы пайдаланылғаны айдан анық, себебі, оқ салатын қорамсақты – қылшан деп атайды, яғни қыл оқтарды салатын зат. Қылды оқтар ұшқанда жылдам дыбыс шығарып, жауға қорқыныш туғызады. Қазақтың ең көне саз аспабының бірі адырна (арфа типтес) садаққа ұқсайды, ол ыспалы аспаптардың бірі қылқобыздың ішегіне – жылқы қылы, ысқышына (смычок) тағы да жылқы қылы, шанағына мал терісі (түйе, өгіз, серке) пайдаланылатыны мәлім. Енді қазақ фольклорына зер салайық:

Желмаяның терісін,

Шанақ қылған қобызым.

Бесті айғырдың құйрығын,

Ішек қылған қобызым.

Моңғол халқының ұлттық рәміздерінің бірі – саз аспабы морин-хуурдың қазақ тіліндегі баламасы – «ат қобыз».

Жылқы және саз өнерін екі салада қарастырамыз: жылқыны қолға үйретіп, салт міну саз аспаптарының (адырна, қылқобыз) пайда болуына тікелей әсері болды. Екіншіден жылқы туралы ән мен күйлерді біріңғай зерделеу біздің жалпы жылқыны барлық тұрғыда зерттеуге мүмкіндік береді. Қазақ музыка өнерінде төрт түлікке, жануарларға арналған жанрларды зерттегенмен жекелеп әр түлікке қатысты қарастырылған емес. Үшншіден жылқының сымбаты мен сулулығы, жүрісі, әсіресе жорғаның кербез, келісті теңселісі биге негіз болған. Диссертацияда жылқыға байланысты шыққан, жылқыға арналған 38 әннің, 89 күйдің, 4 бидің қай дәуірлерге жататыны өнерде, алатын орыны тарихи-өнертанушылық тұрғысынан зерделеніп, типологиясы жасалды.

Тудың шығу тегі, пайда болуы жылқының құйрық қылымен байланысты. Оған дәлел қазақтар жылқының күйін сынағанда «ту құйрығы қандай екен?» дейді. Мысалы, орта ғасырдағы Доспамбет жырау:

Ту құйрығы бір тұтам,

Тұлпар міндім өкінбен, - деп жырлаған.

Дерек берушілердің айтуынша ертеде батырлар өздерінің астындағы сәйгүліктерінің құйрығынан кесіп алып, туы мен найзасының шашағына таққан Бұл дерек фольклорда анық көрінеді:

Аттылы жасақ толған жер,

Ат құйрығын ту етіп

Атойлап ұран салған жер.

Демек, көшпенділердің алғашқы тулары өздерінің мініп жүрген аттарының құйрықтары. Кейін уақыт өте келе жылқының құйрығы тудың шашағына тағылып, оны «қыл шашақты ту», «қыл жалау» деп атаған. Туларға тайпалардың тотемін, жаратушысын, иесін кескіндеген. Алтайлықтардың тілінде «ту», «аруах», «рух» бір мағынаны білдіреді.

Жұмыста фольклорлық, заттың деректерді негізге ала отырып кейбір қазақ батырлары мен хандардың тулары анықталып, сурет-сызба түрінде реконструкциясы жасалды. Қарасай батырдың бөрібасты байрағы, Қабанбайдың ақ туы, Абылайдың он қыл шашақты туы, Жауғаштың туы, Жәнібектің ақ…