Зиянды химиялық өндірістік факторлар туралы мақала

Зиянды химиялық өндірістік факторлар 1 Зиянды заттардың адам организміне тигізетін әсері 2 Зиянды заттарды гигиеналық нормалау 3 Зиянды заттардан қорғану шаралары және олардың концентрациясын анықтау аспаптары

Зиянды заттардың адам организміне тигізетін әсері

Жұмыскерлердің организміне белгілі бір кәсіби міндеттерін орындау кезінде зиянды заттар әсер етуі мүмкін. Зиянды заттарға технологиялық үрдісте пайда болған әр түрлі газдар, булар және шаңдар жатады.

Қызметкерлердің еңбекке қабілеттілігін төмендетіп немесе сырқаттануына әкеп соқтыратын заттарды зиянды заттар деп атайды.

Зиянды заттар адам организміне тыныс органдары, ас қорыту органдары және тері арқылы кіруі мүмкін. Осы жолдардың ең қауіптісі тыныс органдары, себебі адам дем алғанда зиянды заттар өкпеге, қанға түсіп, организмді тез уландырады.

Өндіріс жағдайларында зиянды заттармен уланудың ауыр және созылмалы түрлері болуы мүмкін. Уланудың ауыр түрі зиянды газдардың немесе булардың үлкен концентрациясы болғанда пайда болады. Бұл уланулар сирек кездеседі, көбінде авариялық жағдайларда. Уланудың созылма түрінде зиянды заттар біртіндеп, үнемі аз мөлшерде ұзақ уақыт бойы адам организміне әсер етеді.

Санитарлы-гигиеналық тәжірибеде зиянды заттарды химиялық заттарға және өндірістік шаңға бөлу қарастырылған.

Зиянды химиялық заттардың адам организміне тигізетін әсері олардың физико-химиялық касиеттеріне байланысты болады. Химиялық қауіпті және зиянды ендірістік факторлар топтары адам организміне тигізетін әсерінің өзгешілігіне қарай мынадай топшаларға бөлінеді: -жалпы токсикалық; -тітіркендіргіш; -канцерогендік; -мутагендік.

Кәсіпорындардың зиянды заттары көбінде жалпы токсикалық әсер етеді. Олардың қатарына ароматты көмірсутек және олардың амин - және нитро- өнімдері (бензол, толуол, нитробензол, анилин т.б.) жатады. Сонымен қатар сынап органикалық қосындылар, фосфорорганикалық заттар, хлорланған көмірсутегі (тетрахлорид көміртегі, дихлоэтан т.б.)

Тітіркендіргіш әсеріне - қышқылдар, сілтілер, сонымен қатар хлор,- фтор,- азот косындылары жатады (фосген, аммиак, күкірт және азот оксидтері, күкіртті сутек т.б.). Осы зиянды заттар адамның тыныс органдарына, терісіне және көздің шырышты қабықтарына әсерін тигізеді.

Канцерогендік заттар адамның организміне түскен кезде қатерлі ісіктер туғызады. Олардың қатарына мысалы полицикликалық ароматты көмірсутегі жатады, олар шикі мұнайдың құрамында болуы мүмкін, бірақ көбінесе жанатын қазбаларды термиялық (1 350°С жоғары) қайта өңдеу кезінде пайда болады (тас көмір, ағаш, мұнай, сланец) немесе олардың толық жанбаған кезінде.

Зиянды заттармен улану ауырлығы бірнеше факторлармен байланысты болады, мысалы, зиянды заттың концентрациясы; организмге кіру жолдары; химиялық структурасы; әсер ету ұзақтығы; ауаның температурасы т.б.

Өндіріс шаңы ең көп таралған қауіпті және зиянды өндіріс факторы болып табылады. Ол адамның тыныс жолдарына. Өкпеге, денеге, көзге, ас қорыту органдарына зиянды әсерін тигізеді. Өндіріс шаңы деп әртүрлі технологиялық процестерде пайда болатын ұсақ бөлшектерді айтады. Шаң шығу процестері

материалдарды ұсату, тасымалдау, өңдеу, дәнекерлеу т.б. жұмыстарды жүргізу барысында пайда болады. Ауада қалқып жүрген шаңды аэрозоль деп атайды (< 0,25-1 мкм), ал ауадан тұнып отырган шаңды (> 10 мкм) аэрогель дейді.

Шан адам организміне фиброгенді, тітіркендіргіш және токсикалық әсер етуі мүмкін. Кейбір материалдар мен заттардың шаңы (шыны талшығы, слюда т.б.) тыныс органдарына, көзге, теріге тітіркендіргіш ретінде әсерін тигізеді.

Токсикалық заттардың шаңы (хром, қорғасын, бериллий т.б.) адамның өкпесіне түсіп, өздерінің физикалық, химиялық, физико-химиялық қасиеттеріне байланысты әсерін тигізеді.

Фиброгендік шаң әсері деп өкпенің нәзік етін бүлдіретін, оны қатқыл тканге айналдыратын процесті айтады. Жұтқан шаңның әсерінен пайда болатын өкпе ауруын пневмокониоз деп атайды. Пневмокониоз ауруының бірнеше түрлері болады: силикоз - кварц шаңынан; антракоз - тас көмір шаңынан; талькоз - тальк шаңынан; сидероз - темір руда шаңынан; алюминоз - алюминий шаңынан пайда болады т.с.с.

Зиянды заттарды гигиеналық нормалау Организмге түсетін зиянды заттар мен шаңның денсаулықты төмендетуі, олардың ауадағы нақты мөлшері асып кеткен жағдайда болады. Сондықтан кәсіби уланудың алдын алу шараларына зиянды заттардың ақырғы шекті концентрациясының үлкен маңызы бар. Жұмыс зонасының ауасында эр зиянды заттың ақырғы шекті концентрациясы белгіленген (мг/м3), Ақырғы шекті концентрация деп күнделікті жүмыс кезінде жэне жыл бойы адам организміне ешқакдай зиянды өзгерістер туғызбайтын заттардың концентрациясын айтады.

Зиянды заттардан қорғану шаралары және олардың концентрациясын анықтау аспаптары

Өндірісте адамдардың кәсіби уланудан алдын алу бағыты болып келесі шараларды жатқызуға болады: - зиянды технологиялық процестерді комплексті механикаландыру және автоматтандыру; - жаңа технологияларды жетілдіру кезінде зиянды заттарды барынша пайдаланбау, зиянды заттарды зиянсыз заттармен ауыстыру. Мысалы, қазіргі кезде қауіпті еріткіш бензол көп процестерде метан және этан топтарының фторорганикалық біріктіргіштерімен ауыстырылған; деталдарды және қондырғыларды майсыздандыру үшін органикалық еріткіштердің орнына сулы жуатын ерітінді қолданылады; - қондырғылардың жақсы герметикасын қамтамасыз ету. Мысалы: процестерді вакуумда жүргізу; ескірген қондырғыларды прогрессивті қондырғылармен ауыстыру; технологиялық қондырғыларына уақытында және сапалы жөндеу жұмыстарын жүргізу; - шаң шығаратын материалдарды өңдеген кезде сұйық заттарды пайдалану; - өндіріс бөлмелерінде табиғи және жасанды желдету ұйымдастыру. Әртүрлі шаң тазартқыштарды пайдалану (циклон, фильтр т.б.); - зиянды заттармен жұмыс істейтін адамдардың еңбек және демалыс режимін орындау; - жұмыс зоналарында пайда болатын зиянды заттардың концентрациясын бақылап отыру; - зиянды заттармен жұмыс істейтін адамдарды сүт немесе емдеу-