4-сыныпқа арналған қазақ тіліндегі сергіту сәттері жинағы

Солтүстік Қазақстан облысы

Есіл ауданы Амангелді орта мектебі

Бастауыш сыныптарына арналғанқазақ тілі пәнінен сергіту сәттерінің жинағы

ОҚУ ҚҰРАЛЫ

Қожантаева Ә.Ж.

Бастауыш сыныптарада қазақ тілі пәні бойынша сергіту сәттерінің жинағы:

Оқу құралы. –Амангелді орта мектебі, 2018. –43б.

Бұл оқу құралында орыс тілінде жалпы білім беретін мектептің қазақ тілі бойынша 0-4 сыныптарына арналған сергіту сәттерінің жинағы берілген. Оқу құралында сергіту сәттерінің маңыздылығы айқындалып, олардың сабақта қолдануы аясы бойынша төрт түрі көрсетілген. Сонымен қатар, жинақта авторлық сергіту сәттері де бар. Сергіту сәттері бастауыш буында балалардың ауызша сөйлеу дамытуда үлкен рөл атқарады, сондықтан баланың сабақты толық меңгеруінде маңызы зор. Бұл оқу құралы жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сынып және қазақ тілі мұғалімдеріне көмекші құрал ретінде ұсынылады.

© ҚожантаеваӘ.Ж.

Алғы сөз

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал орыс мектебінде қазақ тілі пәні бойынша жалпы білім беретін мектептің 1-4 сыныптарында және мектепалды даярлық топтарында жұмыс істейтін қазақ тілі мұғалімдеріне арналған. Балаларда қазақстандық патриотизм мен азаматтылықты тәрбиелеуде әр қоғамда да ең маңызды факторлардың бірі өз мемлекетінің тіліне деген терең сыйластық сезімі болып табылады. Бала тілді ерте үйренсе, оны меңгеру соғұрлым тезірек болады.

«Сергіту сәттері» оқу-әдістемелік жинағы 1-4 сынып оқушылары мен мектепалды даярлық тобындағы тәрбиеленушілердің жас ерекшелігін ескере отырылып жасалды.

Қызықты сергітулерді баламен ерте жастан жасауға болады. Осындай қиын емес қозғалыс ойыны кезінде бала ырғақты пен сөз көркемдігін таниды. Қызықты сергітулер – бұл отыру мен көңілді қажет ететін әр түрлі сабақтар арасында қозғалыс жасап, демалуға жақсы мүмкіндік десек те болады.

Физиолог ғалымдардың пікірінше білім беру қызметі балалардан үлкен жүйке күш салуды қажет етеді. Әр түрлі жастағы мектеп оқушыларында тікелей білім беру қызметі кезінде ең маңызды жүктеме көру, есту органдары мен қол және кеуде бұлшықеттеріне түседі. Шаршаудың сыртқы көріністері болып қызығушылық пен көңілдің төмендеуі, есте сақтау қабілетінің азаюы, жұмыс істеудің әлсізденуі болып табылады. Кейбір балалар шаршаған кезде бір-бірлерімен сөйлесіп, керіліп, есіней бастайды. Мұндай әрекеттер кезінде мұғалім тез арада балаларды дем алдырып, сергіту сәтін ұйымдастыруы керек. Бұл әдістемелік құрал бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытатын мұғалімдерге сергіту сәттерінің маңыздылығын түсініп, ұсынылып отырған түрлері.

Балаларды біліммен қаруландырумен қатар олардың дені сау, дене бітімінің көз тоярлықтай болып барлық күшін, шығармашылық қабілетін сарқа жұмсауы керек. Бүгін алдымызда отырған кішкентай бүлдіршін-ертең еліміздің экономикалық қуатын, мәдени және рухани байлығын молайтатын еңбекқор. Сондықтан еліміздің азаматтарын жан-жақты тәрбиелеуге мұғалімнің атқарар еңбегі зор.

Сергіту жаттығулары адам организміндегі физиологиялық процестердің дұрыс жұмыс істеп, бұлшық еттердің жаксы жетілуіне, көңіл-күй, есте сақтау, қабілетінің артуына септігін тигізеді.

Үнемі қимыл қозғалыста болу әсерінен сүйек, сіңір мен тамыр мықты болып, арқанның, қол-аяқтың бұлшық еттері шынығып, табиғи бұлшық ет пайда болады. Сонымен қатар оқу процесінде оқушылардың сөйлеу тілін жетілдіру, сөздік қорын байыту, мәнерлеп оқу, ой-өрісін дамыту, байқағыштыққа тәрбиелеу, әр дыбысты толықтай меңгеруге үйрету, пәнге деген қызығушылығын арттыру үшін сергіту жаттығуларының мәні зор.

Мектеп оқушыларына арналған сергіту сәттерінің маңыздылығы

Оқу үрдісі кезінде әр оқушы шаршайды. Сондықтан мұғалім балалардың шаршауын алдын-алу мақсатында уақытылы шаршаудың пайда болу себептері мен оны тез арада тиімді түрде шешу жолдарын табуы тиіс. Әр мұғалім 7-8 жастағы бала тікелей білім беру қызметінен кейін 12-15 минуттан соң, ал 9-10 жастағы бала 20-25 минуттан соң шаршайтындығын білуі тиіс. Шаршаудың алдын-алу тәсілдерінің бірі сергіту сәттері болып табылады. Сергіту сәттерін жасау кезінде бұлшық еттердің шаршауы басылып, балалардың көңілі бір қызметтен келесісіне ауысады, жүйке жүйесін тыныштандырады.

Бастауыш сыныптарда сергіту сәттерін барлық сабақтарда өткізуге болады, бір ғана емес, әр түрлі сергітулерді қолдануға болады. Балаларға өтіп жатқан сабақ тақырыбындағы кішкене өлеңдер мен қиын емес жаттығуларды жасаған қызықты болады. Бастысы, қимылдар қарапайым болып, әр балаға қызықты болуы тиіс.

Қызықты сергітулерді мектепке дейінгі топтарда да қолдануға болады. Сергіту сәттері мидың қызметіне жақсы әсер етіп, жүрек-қан тамыр және дем алу жүйесін іске асырады, ішкі органдардың қан айналымын және жүйке жүйесінің жұмысын жақсартады. Сергіту сәті – тұрақты білім беру қызметінде ойластырылған және маңызды элементтердің бірі. Бұл қажетті және маңызды сәт белсенді және дұрыс демалуға қажет.

Сергітулердің түрлері

Сергіту сәті – бұл шаршағанды басуға бағытталған қызықты жаттығулар. Біріншіден, балалардың неден шаршағанын түсіну керек. Егер балалардың ойлау қабілеті төмендесе, онда қызықты өлеңдерді қолданып, қимыл әрекеттер жасауға болады, ал егер көздері шаршаса, көзге арналған жаттығуларды қолданады.

Әр түрлі сергітулер көп. Сергітулерді кітаптардан, интернеттен табуға болады. Мен сергітулерді мазмұны мен құрылымына қарай және де қолдану аясына байланысты келесі түрлері бойынша бөліп көрсеттім.

1. Бой жазу сергітулері (қозғалыс-сөз)

Қозғалыс-сөз сергіту сәттері әр түрлі топ бұлшықеттерінің демалуға, ми қызметінің іске асырылып, жүрек-қантамыр, дем алу жүйесі мен ішкі органдардың қан айналымын жақсартады. Сонымен қатар, бұл сергіту сәттері мұғалімнің балаларда қозғалыс үйлестігін дамытып, сөз дағдысын дамытуға ынталандырады, ес пен көңілді іске асырып, шығармашылық қиялды дамытады.

Балаларға ырғақты, тез еске сақталатын өлеңдерге қиын емес қозғалыстар жасаған өте қызықты. Мен жаңа сергітулерді әр сабақта балаларға үйретемін. Сонымен қатар, сабақта балалар білетін сергітулерді қайталаймын. Мысалы, бой жазу сергітулеріне төмендегідей сергітулерді жатқызуға болады:

6. Оңға, оңға түзу тұр,Солға, солға түзу тұр.Артқа қарай бір адымАлдыға қарай бір адымЖоғары төмен қарайықОрнымызды табайық.7. Сағаттың тіліндейИіліп оңға бір,Сағаттың тіліндейИіліп солға бір,Оң аяқ, сол аяқЖаттығу оңай-ақ.

2.Көзге арналған жаттығулар

Қазіргі заманда бала көзіне түсетін жүктеме көп. Бұл дегеніміз – балалар әр түрлі бағдарламалары бар теледидар, компьютер, ұялы телефон және т.б техникалық ойыншықтарды көреді. Ал балалардың көздері ұйықтағанда ғана демалады. Көздің ауытқушылықтарын алдын-алу мақсатында әр жастағы балалардың көздеріне арналған жаттығу пайдалы. Балаларға көздерге арналған электронды сергіту сәттері өте қызықты. Бұл – компьютерлік технологиялардың көмегімен алдын-ала дайындалған көзге арналған гимнастика. Мысалы, балалардың назарына мониторда суретті кесте көрсетіледі. Кесте шетінде көбелек отырады, ол тышқанды басқан сайын суреттің бір шетінен келесі шетіне ұшады. Балалар көбелекті көздерімен бақылап, қай суретке қонғандығын айтады. Бұндай жаттығуды мектепалды топ тәрбиеленушілері мен 1-2 сынып оқушыларымен жасауға болады. Ал 3-4 сынып оқушыларымен көздің демалуы үшін орыннан тұрмай-ақ жоғары, төмен, оңға, солға, көзбен шеңбер немесе өз атының бірінші әріпін салуға болады. Сонымен қатар, егер жаттығулар өлеңмен бірге жасалса қызықты болады.

3.Саусақ гимнастикасы.

Мектепалды топ тәрбиеленушілері мен 1-сынып оқушыларына қолдарына қарындаш не қалам ұстау өте үлкен еңбек. Олар қаламды ұстағанда қатты қысып алады, осылайша қанша қатты ұстасам сонша сурет әдемі болады деп ойлайды. Бұл қол бұлшық еттерінің тез шаршап, демалуды қажет етеді. Осындай жағдайда ең жақсы жаттығу бұл – саусақ гимнастикасы.

4. Бала, бала балақан,Кәне, қайсы алақан.Саусақтарын әйбат,Былай-былай ойнат.Топ-топ басайық,Жалаудан күн жасайық.Жаса, жаса алтын күнЖаса, жаса жарқын күн5. Қане қанат жазайық,Қарлығашқа ұқсайық.Ұшып-ұшып алайық,Орнымызға қонайық.Білімде алда болайық.

4. Релаксациялық жаттығулар

Бала қатты қобалжып, абыржыған кезде эмоционалдық күш салынады, кейбір бұлшық ет топтарында шамадан тыс қобалжу пайда болады. Балалар өз бетінше бұл қобалжудан арыла алмайды, сондықтан бұлшық еттерді босаңсытқанда эмоционалдық қобалжу әлсірейді немесе толығымен кетеді.

Шапалақ.Балалар шеңберге тұрып қолдарын созады. Мұғалім 3 деген кезде, барлықтары бір уақытта қолдарымен шапалақ соғуға тиісті.Балалар сендердің көңіл - күйлерің қандай?Сендер көңіл - күйлеріміз жақсы дедіңдер. Енді осы жақсы көңіл - күйлеріңді көрсетіңіздерші.Көңілді болғанда не істейміз?Ренжігенде...Қорыққанда...Қуанғанда...Таң қалғанда...Шапалақты тыңда

Бой жазу сергіту сәттері (қозғалыс-сөз)

Орнымыздан тұрайық,Алақанды ұрайық.Бір отырып, бір торып,Біз бір дем алайық. Күн ұйықтайды.Күн оянады.Жел соқты.Жаңбыр жауды.Бұлт шатырлады.Күн ашылды.Жел басылды.

Ұшты-ұшты құлын ұшты.Ұшты-ұшты мұрын ұшты.Ұшты-ұшты кептер ұшты.Ұшты-ұшты дәптер ұшты.Ұшты-ұшты қарға ұшты.Ұшты-ұшты арба ұшты

Секірейік, жүгірейік,

Қуанайық, күлейік.

Отырайық, дем алайық,

Дем алып-ап, жүрейік.

Ағаштар шайқалып,

Желменен билейді.

Басылса жел енді,

Тыныштық енді.

Прыг-прыг, хлоп-хлоп

Мы играем с другом в доп.

Мяч взлетает к облакам

И летит обратно к нам.

Ал, балалар, келіңдер

Бой жазайық бәріміз.

Мойнымызды бұрамыз,

Қолымызды созамыз.

Аяқтармен топ-топ басып,

Орнымызға барамыз.

Шаршамаймыз ешқашанда

Демаламыз бой жазып.

Жүгіреміз, секіреміз,

Көңілденіп ән салып.

Күндей болып күлеміз,

Гүлдей болып өсеміз,

Құстар болып ұшамыз,

Көбелектей қонамыз.

Жүгіреді тез тышқан,

Мысық оны қуады.

Мияу-мияу-мияулап,

Жете алмай қалады.

Мен беремін бір кесе,

Сен бересің бір кесе,

Ол береді бір кесе.

Бәрін қойсаң дастарханға

Болады екен неше кесе?

(Ильяшева Г.С.)

Аппақ болып таң атып,

Түтін көкке ұшады.

Торғай қағып қанатын,

Самғап биік ұшады.

Қолды белге қояйық,

Басты оңға бұрайық.

Басты солға бұрайық.

Бір отырып, бір тұрып,

Біз демалып қалайық.

Қане, қанат жазайық,

Қарлығаш боп ұшайық.

Ұшып, ұшып алайық,

Орнымызға қонайық.

Қане, балалар тұрамыз,

Үлкен шеңбер құрамыз.

Орнымыздан тұрамыз,

Құс болып қанат қағамыз,

Қайта отырып, орнымызды табамыз.

Бір, екі, үш,

Дем аламыз біз.

Қане, қанат қағамыз,

Ұшып-ұшып аламыз.

Ормандағы аюдың

Құлпынайы көп екен.

Теріп-теріп алайық,

Қалтамызға салайық.

Бір, екі, үш

Біздер жинап күш.

Шынығамыз, ойнаймыз,

Сонда жақсы ойлаймыз.

Бір, екі, үш

Жинап алдық күш.

Ақ қанатты көбелек,

Көк қанатты көбелек,

Қызыл қанатты көбелек,

Біздің үйге келе кет.

Көбелек-ау, көбелек,

Мені өзіңмен ала кет.

Бір, екі, үш,

Бір, екі, үш.

Оңға түзу тұр,

Солға түзу тұр.

Алға қарай бір адым,

Артқа қарай бір адым.

Жоғары, төмен қарайық,

Орнымызды табайық.

Бір, екі, үш

Ал, қанеки ұш.

Төрт, бес, алты

Анау ауыл шеті.

Сегіз, тоғыз, он

Ал, қанеки, қон!

Асықпа да, саспа,

Бірден қайта баста.

Алма кетті домалап,

Көше бойын жағалап.

Кім алманы табады,

Сол ойыннан шығады.

Ұзын құлақ сұр қоян,

Естіп қалып сыбдырды.

Ойлы-қырлы жерлермен

Ытқи-ытқи жүгірді.

Бала, бала баламыз

Бақшаға барамыз

Күні бойы қызыққа

Батамыз да қаламыз.

Иілеміз оңға бір,

Иілеміз солға бір.

Қараймыз бәріміз

Аяққа бір, қолға бір

Қане балалар тұрайық,

Қолды белге қояйық

Оң аяқ, сол аяқ

Шынығып алайық.

Біз аяқпен топылдаймыз,

Біз қолмен шапалақтаймыз.

Баспен біз шайқаймыз

Қолымызды көтереміз

Одан кейін ақырын

Орнымызда жүгіреміз.

Сағаттың тіліндей, иіліп оңға бір,

Сағаттың тіліндей, иіліп солға бір.

Оң аяқ, сол аяқ.

Жаттығу оңай-ақ.

Жел еседі бетімізге,

Шалқаяды ағаштар.

Желге айтамын тыныш-тыныш

Тынышталсын ағаштар.

Ішке тартып ауаны,

Деміңді алшы тереңнен.

Денсаулықтың жауабы,

Қайталасаң менімен.

Аю, аю тұршы,

Беті қолыңды жушы

Айнаға қарашы,

Шашыңды тарашы.

Орнымыздан тұрамыз,

Қолды белге қоямыз.

1,2,3 қарлығаш боп ұшамыз.

Қоян шықты далаға,

Жан-жағына қарады.

Жүгірді, секірді.