5-сыныпқа арналған риторикалық тапсырмалар көрнекілігі

Тапсырма 1. «Шешен» деген сөздің мағынасын ашып, төмендегі кестені толтыр.

ШЕШЕНДІК СӨЗ

Тапсырма 2. Шешендік арнаудың түрлерін еске түсіріп, кестені толтырыңдар.

А

Р

Н

А

У

А

Р

Н

А

У

Ақтайлақ би мен Дулат

«Ақынды ақын көрсе арқасы қозып, тілі қышыр» дегендей, Ақтайлақ пен Дулат бір-бірімен кездесе қалса-ақ сөз қағыстыра береді екен. Сондай бір сәтте Ақтайлақ пен Дулатты былай деп қағытыпты:

Мұз байланған тоқтыдай,

Саудырлаған Жарасқұл.

Жапырақ жеген ешкідей,

Жаудырлаған Жарасқұл.

Бұл сөзге Дулат:

Аққа илеген терідей,

Жалбыраңқы Жәнкөбік.

Мосыға артқан бақырдай,

Төңкерілмелі Жәнкөбік.

Ұстараның жүзіндей,

Аударылмалы Жәнкөбік – деп қарымта сөзді артылта қаптарыпты.

Тапсырма 3. Берілген мәтіннен теңеу сөздерді тауып, төмендегі кестені толтырыңдар.

Мысалдар

Дәлелің

Тапсырма 4. Сөздікпен жұмыс.

Тоқтыдай

Саудырлаған

мосы

бақыр

Жиренше және хан

Бірде хан Жиреншеге: «Он қошқарды қырық күнде қоздатып бересің»,-деп әмір етеді. Жаны қысылған Жиреншеге: «Тұйыққа тіреліп, саспа. Құдай бұйыртқан қойларды сойып алып, азық ете берелік. Жауабын ханға өзім айтамын»-дейді Қарашаш сұлу.

Келісімді қырық күн болған күні Қарашаш сұлу Жиренше шешенді төсекке жайғастырады да, үйдің ішіне бақан құлып қояды. Сол күні уәде бойынша хан келіп, Жиреншені сұрайды. Ол Жиреншенің босанғанын айтады. Оқыс оқиғаға тап болған хан: «О заманда, бұ заман, еркек те туушы ма еді?»-дейді. «Я тақсыр, еркек тумайтын болса, еркек қойды қоздат деп неге жарлық бердіңіз?»-дейді Қарашаш сұлу. Сонда хан есінен танып, сөзден жеңіліп, миы ашып, құты қашып, елге, жұртқа күлкі болады.

Тапсырма 5. Мәтінді мазмұндап беріңдеп, онда кім, қандай қасиетімен көрінген.

ҚАРАШАШ

ЖИРЕНШЕ

Тапсырма 6. Төмендегі кестені толтырыңдар, әр кейіпкерге мінездеме беріңдер.

Жиренше шешен

Қарашаш сұлу

Хан

Жиреншенің қазды бөлуі

Ақыл айласына құрық болмайтын хан тағы да Жиреншеге сүліктей қадалып: «Мынау қаздың етін өзіме, ханымға, екі балама және өзіңе бөл, біреуге артық жібермей, біреуге кем жібермей, тең бөліп бер. Егер бірімізге бір мысқал артық немесе кем бөлсең, саған аяушылық болмайды» - деп, зілді бұйрық береді. Жиренше шешен толғанып: «Тақсыр, сіз біздің басымыз едіңіз», -деп, қаздың басын ханға ұсынады. «Хан ханымсыз болмас, құс мойынсыз болмас»,-деп, қаздың мойнын ханымға береді. «Екі балаңыз қос қанатыңыз» -деп, екі қанатын оларға сыйлайды. «Мен өзім бас та емес, аяқ та емес, орташа ғана адаммын, мына қаздың орта денесі маған лайық», -деп, қазды мүше мүшесімен дастархан басындағы адамдарға таратып, сөзін тәмәмдайды.

Тапсырма 7. «Хан ханымсыз болмас, құс мойынсыз болмас» дегенді қалай түсінесіңдер?

Тапсырма 8. Егер сендерге қазды бөлу тапсырылса, қалай бөліп берер едіңдер?

Жиренше шешен шығармашылығы бойынша жұмыс жасаңдар. Топтастырыңдар.

ЖИРЕНШЕ

Тапсырма 9. Жиренше шешеннің, Аяз бидің шешендік тапқыр сөздерін тауып жазыңдар.

Тапсырма 10. Төмендегі кесте бойынша салыстырыңдар.

Жиренше шешен

Ортақ қасиеттері

Аяз би

Дүниеде не өлмейді?

Әз-Жәнібектің алпыс биі болған екен. Бір жолы хан билеріне: «Дүниеде не өлмейді?» - деп сұрақ қойғанда, алпыс би бір ауыздан былай депті:

Ағын су өлмейді,

Асқар тау өлмейді.

Аспанда ай мен күн өлмейді,

Әлемде қара жер өлмейді.

Сонда Жиренше шешен бәріне қарсы шығыпты:

Ағын судың өлгені,

Алты ай қыста қатқаны.

Асқар таудың өлгені,

Басын бұлттың жапқаны.

Ай мен күннің өлгені,

Еңкейіп барып батқаны.

Қара жердің өлгені,

Қар астында жатқаны.