6 сынып оқушысының қазақ тілі бойынша ғылыми жұмысы

Атырау облысы Атырау қаласы

Жалпы білім беретін М.Өтемісов орта мектебі

Ғылыми жоба

Тақырыбы: Қазақтың ырым - тыйым сөздері

Бағыты: қазақ тілі мен әдебиеті

Орындаған: 6 «б» сынып оқушысы Ихласова Жансая

Жетекшісі : қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Сарбалина Г.М

2018-2019 оқу жылы

Жоспар

I.Кіріспе

1.1 Қазақ ырым - тыйым сөздері.

II. Негізгі бөлім

2.1 Тыйым сөздер мен ырымдардың жалпы мағынасы.

2.2 Тыйым сөздер мен ырымдардың жүйеленуі

2.3 Қазақ ырымдары мен тыйым сөздерінің тәрбиелік мәні.

III. Қорытынды.

Зерттеу жұмысының мақсаты:

Халқымыз ежелде ұрпақ тәрбиесінде жемісі үзілмей келе жатқан көне салт – дәстүрді, әдет – ғұрыптарды, шешендік өнерді, мақал – мәтел, ырым – тыйым сөздерді кеңінен пайдаланған. Қазіргі кезде сол тілімізді, тарихымызды, әдет – ғұрыптарды, ұмыт бола бастаған ырым – тыйым сөздері мен шешендік өнерді жаңғыртуға ерекше көңіл бөлінуде.

Біздің мақсатымыз ұлттық тәлім – тәрбие мәселесіндегі ырым – тыйым сөздерінің алар орнын ашып қөрсету. Олар:

Тақырыптық ғылыми негізділігін арттыру

Дана халқымыздың ұлттық тәрбиесінің бірі – ырым, тыйым сөздерімен таныстыру.

Мағынасын түсіндіру.

Нақыл, ырым, тыйым сөздер арқылы оқушыларды тәрбиелеу және оларды шешендік өнерге бейімдеу.

Дұрыс қолдана білуге үйрету.

Оқушыларды имандылыққа, мейірімділікке, парасаттылыққа тәрбиелеу.

Балалар өсиетін өмірде жүзеге асыру.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:

Қазақ халқының ырым – тыйым сөздеріне зерделі шолу жасады; ала – жіпті аттамау, кіндік кесуге қатысты ырым – тыйым сөздері енгізілді.

Жобаға қатысты ырым, тыйым сөздері жинақталды.

Қарапайым түрде ырым, тыйым сөздеріне арналған кесте түзілді жүйеленді.

4. Бала тәрбиесінде ырым-тыйым сөздерінің маңызы зор екендігі көрсетілді.

5. Жас ұрпақтың тәрбиесінде зор үлесін табатын ырым-тыйым сөздері іріктелініп алынды.

6. Ырым-тыйым сөздерін қолдану арқылы оқушылардың дүние танымын кеңейтіп, сол сөздерді күнделікті өмірде қолданылуы басты назарға алынды.

7. Сөздік қорын байытуға, тіл байлығын арттыруға, өз ойларын жүйелі түрде жеткізуге, дұрыс оқуға, дұрыс сөйлеуге қалыптастырады.

Аннотация

Ихласова Жансаяның «Қазақ ырымдары мен тыйым сөздері» тақырыбында орындалған ғылыми жобасы үш бөлімнен тұрады:

Кіріспе бөлімінде жалпы ұлттық тәрбиеге, қазақ халқының ырым – тыйым сөздерінің жастар үшін тәрбиелік мәніне тоқталған.

Қазақ халқы ұл – қыздарының бойындағы кейбір оғаш қылықтарын бетіне басып, жүгенсіздікті тыйымдармен тәртіпке салып отырған, яғни тәрбиенің бұл құралы мінез – құлық ережесі түрінде қалыптастыруға тырысқан. Сонымен қатар жұмыстың мақсаты, міндеті, жаңашылығы берілген.

Негізгі бөлімінде тыйым сөздер мен ырымдардың, қазақтың салт – дөстүрлерінің сызбанұсқалары мен жүйеленуі берілген. Әрине бұл өте пайымды жасалған дүние. Сонымен қатар тыйым сөздер мен ырымдардың туу себептері және олардың тәрбиелік мәні ашылған.

Ғылыми жобаның қорытындысында алдына қойған мақсаты мен мәселелерінің түйінін, шешілу жолдарын мәлімдеген.

Болашақ зерттеушінің зерделі шолуы аса ұқыптылықпен орындалған.

Аннотация.

Научная работа Жансаи Ихласовый на тему «Казахские народные приметы и запретные слова» состоит из трёх частей.

Во вступительной части рассматривается и даётся общая характеристика национального и народного воспитания, в частности посредством народных примет, запрет и о их воспитательном значении.

Казахский народ всегда осуждал непристойные поступки и в поведении девушек, парней, и назидательные правила были орудием в воспитании молодежи.

Во вступительной части так же отражены цели, задачи и новшество данного научного проекта.

В основной части приводится систематика, даётся характеристика примет, устойчивых словосочетаний и казахских обычаев.

Работа очень содержательная, грамотно выполнена. Мерей раскрывает причину возникновения народных примет и запрет, о их роли в воспитаний подростающего поколения.

В целом, заключительной части приведены пути решения поставленной задачи и проблемы.

Образ будущего исследователя выполнен с большим старанием.

Abstract.

The Scientific work of Zhansaia Ihlasova on the topic Kazak folk sing and banned word consists from three parts.

In introductory parts are examined and given general characteristies national and folk upbrining (education) in specially folk sings. Banned and about their educational meaming.

Kazak people always blamed indecent actions and behavior girls fellows and instructive rules were instrument in upbringing of youth.

In introductory parts also reflected aims tasks and news these scientist project. In main (basic) parts are given characteristics of sings steady expressions and Kazak customs. The work is very serious literately fulfilled. Merey opens reason of beginning folk and bans about their rules in educational of the rising generation. In conclusive parts are given ways of decisions these tasks and problems.

Aspect future of explorer fulfilled with great deligentment.

Жалпы білім беретін М.Өтемісов

атындағы орта мектебінің

6-сынып оқушысы

Ихласова Жансаяның

«Қазақ ырымдары мен тыйым сөздері»

тақырыбына арналған ғылыми жобасына

ПІКІР

Ихласова Жансаяның «Қазақ ырымдары мен тыйым сөздері» тақырыбында орындаған ғылыми жобасы мазмұнды, тәрбиелік мәні зор және сауатты жазылған. Ырымдар мен тыйым сөздердің мәнін, мағынасын аша білген. Өз жасына лайықты зерделі шолу жасап, мазмұнын жан – жақты қамтып, алдына мәселе қоя білген.

Қазіргі жастар арасында ұлттық әдет ғұрып, салт – дәстүрге айтарлықтай қызығушылық, оған құндылықпен қарау жоқтың қасы. Сондықтан алдына қойған мақсаты жас ұрпаққа ұлттық сана, тәрбие қалыптастыру ұстанымы болса, мақсатына жетті деуге болады.

Жұмыстың жоспарына сәйкес барлық сұрақтарының мазмұны толық ашылған және ғылыми жоба талапқа сай, өз деңгейінде орындалған.

Қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің бірлестік жетекшісі: Г.Ғ.Мырзашева

Кіріспе

Кай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрағат – міндеттердің ең бастысы - өзінің ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу.

Бала тәрбиесіне терең мән беріп оның сәтті қағидалары мен ережелерін жасағандардың бірі – қазақ халқы. Оның тәрбие – тәсілімдері мен тәжірибелері өте көп. Қазақ халқы - әдет, әдеп – ғұрпына өте бай ел. Бұл – оның мәдениетті әрі тәрбиелі ел екендігінің айғағы. Белгілі қоғам қайраткері, заңгер М.Шайкенов: «Ұлт дәстүрі – заңнан биік» - деген. Біздің халқымыз өз ұрпақтарына ғасырдың ғасырға ұлт қасиетін салт – дәстүрін, өнегені әдеп – ғұрыппен, үлгіні жөн – жосықпен, әдепті ырым, тыйыммен тәрбиелеп, ұлағатты ұл, инабатты қыз өсірген. Отаншылдық, ерлік, мәрттік, жомарттық, қайырымдылық, жоғары адамгершілік қасиеттер осы жол арқылы дарыған.

Халқымыздың өзіне тән салт – дәстүрлерінің өмірдегі қолданылмалы көріністеріне айналған ырым мен тыйым сөздердің алатын орны ерекше. Ырым мен тыйым сөздерді ұлтымыздың қоршаған ортаға, табиғатқа және адамдардың ара – қатынасына берген философиялық тұжырымы, түйіндеген қағидалары.

Қазақ халқы ұл – қыздарының бойындағы кейбір оғаш қылықтарын бетіне басып, жүгенсіздікті тыйымдармен тәртіпке салып отырған, яғни тәрбиенің бұл құралы мінез – құлық ережесі түрінде қалыптастыруға тырысқан. Жас ұрпақ бойына тек адамгершілік ұрығын, қайырымдылықты, адалдық пен әділдікті, ізеттілікті, имандылық пен инабаттылықты егіп, игі әдеттерді сіңіруге, тәрбиелеуге ұмтылған. Басқаша айтқанда, ырым мен тыйым сөздер тұрмыста заң іспеттес іске асып отырған.

Осынау асыл мұраларымыз біршама уақыт ескілік сарқыншағы саналып, елеусіз қалып келді. Сондықтан да тәрбие қөзі ретінде пайдалану үшін бұларды ең алдымен бір жүйеге жіктеп келтіру қажет.

Орыс жазушысы Н.Г.Чернышевский : «Ұлттың ең бастысы капиталы – халықтың адамгершілік қасиеті» - деген. Яғни, тәрбие мен педагогикалық үрдістің негізі міндеттерінің бірі – жас ұрпақтың бойында адамгершілік қасиеттерін дарыту, оларды гуманистік өнегелі нормалдарға тәрбиелеу. Адамның адамгершілігінің оның айналасындағы әр нәрсені қадірлеп, қастерлей білуінен, қатыгездік пен көргенсіздіктен аулақ.

Ұлтымыздың асыл мұраларын дәріптей, баланың бойына озық әдет – ғұрып, салт – дәстүрлерді сіңіретіндей имандылыққа, ізгілікке тәрбиелейтіндей шешендік сөздерді кеңінен қолданып, ырым – тыйым, сөздерінің дағдыларын қалыптастырсақ:

Ана тілін сүюге, ана тілінде шешен сөйлеуге тәрбиелейді, әдеби тіл нормаларын сақтай отырып, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады.

Отанын сүюге, қорғауға, тілін, дінін сақтауға, қадірлеуге, рухани байлығын арттыруға, батырлыққа, ержүректілікке тәрбиелейді.

Сөздік қорын байытуға, тіл байлығын арттыруға, өз ойларын жүйелі түрде жеткізуге жетелейді және дұрыс оқуға, дұрыс сөйлеуге үйретеді.

Ғылыми шығармашылық жоба жұмыстарды орындау нәтижесінде оқушыны ойланту, өздігінен ізденіске салу, ойын тұжырымдату, ой - өрісін кеңейту, шығармашылығын дамытуға дағдыландырады.

Жас ұрпақтың ырым – тыйым сөздері арқылы өз елінің, ата – тегінің дәстүрі және мұраларымен танысуға мүмкіндік алады.

Қазақ халқына тән тәрбие құралдарының бірі:

Ырым - Халқымыздың тәлім-тәрбиелік қызметі бар салт- дәстүрлерінің ішіндегі қызық әрі ойланарлық ғұрыптарының бірі. Ырымның ұлттық салт – дәстүрлермен, әдет – ғұрыптарды қалыптастырудағы орны зор. Жас ұрпақтың өзін-өзі ұстау, тіл әдебімен адамдар арасында қатынас түзе білуінде ерекше орынға ие. Ырым – тәрбиелік мәні бар сенім – наным, жосын жоралғылар көп.

Ырым - ешқандай ерсілігі, оғаштығы жоқ ұлттық тәрбиенің құрамдас бөлігі. Ырым сөздер – белгілі бір наным салдарынан адамдардың санасында қалыптасып қалған алда болуы мүмкін, істерге психологиялық – эмоциялық сезім күйлерін, иланымдарын білдіретін сөздер.

Тыйым - Халықтың тәлім – тәрбие, үлгі- өнеге, ақыл – кеңес берудегі тәрбие құралдарының бірі. Бұл балаларды жаман әдет, жат пиғыл, ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыруда маңызды қызмет атқарады. «Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық үйден тыю» - деген мақал осыған байланысты шыққан.

Тыйым – жаман істеуден жиреніп, жақсылыққа еліктеу, бейімдеу мақсатында шыққан халықтық педагогикалық ұғым. Тыйым сөздер – белгілі бір іс-әрекеттерді тыю мақсатында ырымдармен байланысты айтылатын сөздер. Тыйым үлгілері мен сөздері ел ішінде өте көп.

Ырымдар

Табиғатқа тиісті

Адамға тиісті

Сәби балаға

Жан-жануар

Қыз-келіншекке

Жолға

Денсаулық

Үй-тұрмысына

Су-егіншілік

Ас-тағамға

Ыдыс-аяққа

Киім-кешекке

Адам – халықтың тарихи дамуының барысында қарым – қатынас пен қоғамдық қатынасқа түсе отырып, ырым тыйым сөздері арқылы рухани мәдениет пен этиканы қалыптастырды. Адамдарға қатысты ырым – тыйым сөздер:

Ұртын не тілін тістеп алған адамның үйіне ашыққан кісі келеді.

Адамның оң көзі тартса – қуанады, сол қөзі тартса – ренжиді.

Адамның иегі қышыса, бір жерден дәм татады.

Адам түшкірсе «әлһәмдулә» дейді.

Сәби, бала – Қазақ халқы ұрпақ қамын ойлайтын, бала өсіріп тәрбиелеуге аса назар бөлетін ұлт. Балалы болуды қалайтын халық. Қазақ халықта «Балалы үй базар, баласыз үй қу мазар» деп атайды. Қазақ бала туралы «Балаңды бес жасқа дейін хандай көр, он бес жасқа дейін жұмса, он бестен ары онымен досыңдай ақылдас» дейді. Баланы дұрыс тәрбиелеу үлкен ұлағатты іс болмақ. Қазақ халқында балаға қатысты ырым сөздер көп. Олардың бала тәрбиесіне, оның өсіп - өнуіне зор ықпал бар деп көріледі.