Әбунасыр әл-Фараби философиясы және бүгінгі педагогика

Әбунасыр әл –Фарабидің философиясы және бүгінгі педагогика

Әр түрлі ғылым саласында маңдайы жарқыраған қазақтың энциклопедиялық білімді, данышпан, ұлдары болған. Олардың қатарындағы шоқ жұлдыздар: Әл-Фараби, Ш. Уәлиханов, А. Құнанбаев, А. Байтұрсынов, С. Қондыбай т.б.

Ақыл-ойы қияға шарықтаған адамның бірі- Әбунасыр әл - Фараби.

2019 жылдың 26 тамызында ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың №133 жарлығы шығып, күллі түркі жұртының мақтанышы, «мұғалім сәни» (екінші ұстаз) атанған ғалым-философ Әбу Насыр әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойын мемлекеттік деңгейде атап өту туралы қаулы жариялауы тегін емес. Сол 2020 жылы өтуі тиіс ауқымды шараға білім саласының қызметкерлері де атсалысуда.

Ғалымның ойшылдығы педагогикамен тығыз байланысты, екеуін бір-бірінен бөліп ала алмаймыз. Адамға тән ең басты үлкен әрекет-еңбек деп таниды ойшыл. Маңдай термен табылған адал еңбекті жоғары бағалайды. «Тәрбиені неден бастау керек?» «Философияны үйрену үшін не білу керек?» тақырыбындағы туындыларында еңбек тәрбиесінің ролін, тағылымын, өнегесін болашаққа үлгі етеді.

Ол «Еңбек ету, сапалы болу, адамгершілік, ақылдылық табиғаттан туындауы қажет», – деген ғылыми тұжырым ұсынады [ 1. 9- б]. Оны педагогика, психология ғылымдары да жоққа шығармайды. «Балалық кезде ерекше көзге түсетін еңбек бейімділіктері оның келешек қабілетінің көрсеткіші болып та табылады» [ 2.295-б]. Бұл тұста Фараби атамызға қатысты жазылғандардың ішінде көп айтылмайтыны оның психологтык та қасиеті. Еңбек, тәрбие, ойлауға қатысты айтылған ойларында оның бұл қасиеті ерекше байқалады. Оның логика тақырыбында жазылған еңбектері үлкен сұранысқа ие [Источник: http://fatua.kz/kz/post/view?id=244].

Алдағы уақытта бір ғалым осы тақырыпты қаузайтын болса, жарқыраған ғылыми еңбек шығары сөзсіз. Ал «Отбасы-тұлға қалыптастырушы бесік» тақырыбында: «Отбасында бүкіл өмірге жетер еңбек және әлеуметтік бағыт-бағдар түзіледі»,-деп келтіреді педагогтар[ 4.113-б]. Мұның барлығы Фараби атамыздың ойларымен іштей арна тартып қабысып жатыр. Қазіргі технологиялы қай қоғамға да дәл осындай сапалы адам қажет. Бұл тұста ғалым, халықтық педагогиканы да аттап өтпейді. «Тәрбие –тал бесіктен» деген қағиданы алға тартады. Білімділердің қай-қайсысы да оны жоққа шығармайды. Тәрбиеге қатысты ойларын мықты түйіндей келіп, қазақ көркемсөзінің пірі М. Әуезов: «Азамат қалыптастырамын десең, бесігіңді түзе»,-шегелеген.

«Еңбек ету денеге күш береді, шектен тыс артық немесе жеткіліксіз еңбек күшті қайтарады немесе әлсіздікті әлсіз халінде қалдырады, ғылым-білім үйренемін деген жас адамның ақыл-ойы айқын, ерік-жігері, тілек мақсаты тек ақиқат пен шындық жолында ғана болуы тиіс»,- деп, адал еңбекті бөліп алады. «Әрбір жеке адамды еңбекке тәрбиелеу маңызды. Кімде-кім өзінің тіршілігі үшін, өзіне пайда келтіретін еңбекпен айналысқанда ғана, нағыз ел адамы бола алады»,-деп түйіндейді. Мұның бәрі қазіргі педагогикадағы-қағидаттар. Ол тәрбиеші деп жазады. Ол кезде мұғалім сөзі қолданыста болмаған болуы керек. «Тәрбиеші адам – мәңгі нұрдың қызметшісі. Ол барлық ой мен қимыл әрекетіне ақылдың дәнін сеуіп, нұр құятын тынымсыз лаулаған оттың көзі»,-деп бағалайды. Бүкіл Қазақстан жатқа білетін «Ұстазым» өлеңінің:

«...Бойымда отың кетіп, ұшқын атып,

Келеді, жана бергім, жана бергім»,- деп келетін өлең жолдары Фараби атаның философиялық ойларымен дәл қабыспай ма? Ойлары дамыл таппай, кейінгілерге ой салып жатқан жоқ па? Ұстаз бүгін де ақыл-ой, инабаттылық, өнегенің көзі. Қазірде 21 ғасыр мұғаліміне тіпті көп міндеттер мен жауапкершіліктер жүктеліп отыр.

Бүгінгі ағарту саласындағы тәрбиенің де бірнеше бағыты бар. Сол бағыттарды кезінде Әл– Фараби атамыз жоғарыдағы еңбегінде жазған екен: Атасақ, «Еркін еңбек адамның жан-жақты дамуына ықпал етеді, адамзат баласы ақыл-ойымен қатар физикалық тұрғыдан да дамуы тиіс»,- дейді. Әр түрлі қоғамдық формацияларда еңбек адам санасымен жетіліп дамыды деп көрсетеді. Фараби атамыздың еңбектері ұлы ақын Абайға сөзсіз таныс болды. Ақын оның бұл ойларын дамыта «толық адам бейнесін ұсынады. Біздер бұл тұлғалардың еңбекке қатысты ойларын жас ұрпаққа насихаттап келеміз. Абай ұсынған толық адамға Әбдірахман бейнесін жатқызуға болады. «Абай ұлына 13 өлең арнаған, оның 4-ін тірі кезінде жазып, қайғылы жоқтауларын өмірден өткеннен кейін жазған»,-деп келтіреді абайтанушы М. Мырзахметұлы [ 5.101-б].…