Адамгершілік пен рухани тәрбиенің маңыздылығы туралы мақала

Адамгершілік, рухани тәрбие маңыздылығы

Өткен дәуірлерде де, заманауи қоғамда да адамзат баласы жас ұрпақтың тәрбиесіне зор мән бергені шындық. Себебі ұлттың бүгіні де, болашағы да өскелең ұрпаққа байланысты. Ата-бабаларымыз «тәрбие – тал бесік» деп бекер айтпаса керек. Тәрбие мен дұрыс білім бере білу кез-келген ұлттың өркендеуі мен алға қарыштап дамуы жолында маңызды рөлге ие. Осы орайда, тәрбиенің бастауы мен негізгі құндылықтарын жас ұрпақтың санасына сіңіріп өсіруге аянбай күш салатын мектепке дейінгі ұйымдардың қызметіндегі адамгершілік, рухани тәрбие мәселелері жиі қозғалады.

Адамгершілік адамдардың өмірінде балалық шақтан бастап, белгілі бір кезеңдермен пайда болып, қоршаған ортадағы шындық пен адам бойындағы әдет-ғұрыптармен бірге дамып отырады. Адамгершілік қасиеттері отбасында, мектепке дейінгі ұйымдарда, яғни балабақшада, мектепте, қоршаған ортада адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасы, араласуы кезінде қалыптасады. Сол адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру, дамыту үшін көп жұмыстар жүргізіледі.

Адамгершілік – мағынасы мен аясы кең ұғым. Оның категорияларын қалыптастыру жұмыстары үнемі жүргізіліп отырады. Адамның адамгершiлiгi — оның жоғары қасиетi, былайша айтсақ, кiсiлiгi. Оның негiзгi белгiлерiнiң бiрi — адамдық ар — намысты ардақтау, әр уақытта жақсылық жасауға ұмтылу, соған дайын болу, “Өзiң үшiн еңбек қылсаң, — дейдi Абай, — өзi үшiн оттаған хайуанның бiрi боласың. Досыңа достық- қарыз iс, дұшпаныңа әдiл бол”. Ақылды, мейiрiмдi адам кез- келген уақытта өзгенiң жақсылығын бағалағыш болып келедi. Арлы адам- ардақты» [1]. Қоғамға, өмірге дайын жеке тұлғаның бойында адамгершілік қасиеттерді, ар-ождан мен салмақты мінез-құлық қалыптастыру, оны рухани тұрғыда саналы да ұстамды азамат етіп шығарудың басты мақсаты – ең алдымен оның адам деген атқа лайық болуы, соған сай тәрбие мен білім бұлағын өз бойында ұштастыру болып табылады.

Асылында, адамгершілік тақырыбы аясында зерттеу жүргізбеген, жазбаған ғалым кемде-кем. Жалпы осы адамгершiлiк мәселесi төңiрегiнде белгілі психологтар Я.А.Каменский, Ж.Ж.Руссо, К.Д.Ушинский, Н.И.Ильминский, еңбектерi, қазақ зиялы қауымынан: А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедовтер еңбектенген.

Сондай-ақ, ол көптеген философтардың еңбектерінде кездеседі. Солардың бірі неміс философы Иммануил Кант. Философияның басты обьектісі ретінде адамды, оның ақыл-ойының мүмкіндіктері мен шекарасын алған Кант адамгершілік қағидалары туралы зерттеулердің бастамасын жасады. Ол практикалық ақыл-ойдың адамгершілік заңдарын қалыптастырудағы рөлін көрсетті. Оның тұжырымдауынша, адамгершілік ережелерін жасақтауға ақыл-ой себеп болады. Оның пікірінше, адамгершілік талаптарды әркім орындауға тиісті. Канттың адамгершілік туралы ойларын Гегель жалғастырып, одан әрі дамытады. Ол: «бір рет қана адамгершіліктік ісәрекет жасаған адамды ізгілікті кісі деп құрметтеуге асықпау керек, бұл жоғары атаққа осы адамгершіліктік іс оның мінезінің тұрақты сипатына айналғанда ғана ие бола алады. Ешқандай комментарийді қажет етпейтін, қысқаша айтсақ, адамнан сөз бен істің бірлігін, тұрақтылық пен сабырлылықты талап ететін ой, ал бұл бірлікке жеткізеді» Гегельдің пікірінше. еңбектену, талпыну, қойылған мақсатқа ұмтылу [2].

Адамгершілік туралы ойлар, тәрбиелік маңыздылығы жайында қазақтың ұлы ақыны Абайдың шығармаларында да кеңінен баяндалған. Өз заманында қазақ халқын ағартушылыққа, білім-ғылымға жетелеген ақын, надандық, қараңғылық сынды қасиеттерден арылып, адамгершілік пен ізгілікке ұмтылуға үндейді. Абайдың адамгершілік идеалы, мұраты, принципі – қысқаша ғана «Адам бол!» деген тұжырым. Адам болу – кісіліктің кісісі, шын мәнінде азамат болу, қара бастың қамы, тіпті, бүкіл адамзаттың қамын ойлайтын, «өзін - өзі зор тұтып», «надандарды менсінбейтін», дүниеге әлем тұрғысынан қарайтын Азамат адам болу. Абай қазақ жастарын желөкпе, әр нәрсеге көрсеқызар болмай, өнерді үйренуге, табиғатты тануға, ғылыми көзқарасқа негізделген тиянақты білім алуға үндеді. Абайдың «Алтыншы», «Сегізінші», «Он бірінші» сөздері жоғарғы ілім - білімге ұмтылуға бөгет жасайтын надандық, мақтаншақтық мінездерді шенеуге арналады. Ұлы ақын осы пікірін өзінің «Үшінші», «Он бірінші» сөздерінде де толықтырып, ұштай түседі. Мал үшін ар - намысын сату,…