Әдеби-теориялық ұғымдар бойынша конспект 11 сыныпқа

ЭПИТЕТ (грекше- epіthetіon-қосымша).

Адамның не заттың, не табиғат құбылыстарының өзгеше белгілерін көрсету, олардың бейнесін оқушылардың көз алдына елестету, ой-қиялына әсер ету үшін қолданылатын көркем сөздердің бір түрін э п и т е т дейді.

Мысалы: Сұр бұлт, түсі суық қаптайды аспан, Күз болып дымқыл тұман жерді басқан. (Абай ). Алатау қаусырма өркеш шөгіп жатты, Алабын ақ шудамен бүркеп жауып. Арда өскен асау аңдар аясында, Асыр сап ойнап жатты ауық-ауық. ( Ә.Тәжібаев). Тұрақты эпитет. Тұрақты эпитет деп, көпшілігіне сол нәрсеге тұрақталып бекілген эпитеттерді айтады

Мысалы: Қызыл ту, шұбар төс , сұр жебе, бүлкілдеген бұлшық ет,

қызыл сырлы жебе. Эпитет болатын сөз таптары: 1. Сын есім (ақшыл бұлт, ащы дауыс, қыпша бел, қарақат көз) 2. Зат есімдер: (күміс ай, алтын күн, меруерт жұлдыз ) 3. Есімше: (қайнаған қан, жайнаған күн, күрсінген жүрек) 4. Көсемше: (гүлденіп өскен, аймалап сүю, тістеніп сөйлеу)

Нәрсенің жай қалпын, сынын білдіру үшін қолданылған сөздер эпитет емес, сын есім не анықтайтын сөздер ғана болады. Эпитет сияқты көрінсе де, эпитет болмайтын сөздер: Әуеде ұшып жүрген қара қарға, Үй жанында жүретін ала қарға. ... Ішінде көп сиырдың қасқа сиыр. Осындағы қара, ала, қасқа деген сөздер - сын есімдер. Осы аталған сөздер екінші бір жерде эпитет болады. Мысалы: Ақ қағаз, қара сия, қалам алдым... Жұп - жұқа ала бұлттар күнді ұзартты. Мұндағы ақ, қара, жұп-жұқа сөздері жай қалыпты білдіру үшін емес, сол нәрсенің әсерін күшейтіп, көріністі көзге елестету үшін, образ жасау үшін қолданылып отыр. Адасқан күшік секілді, Ұлып жұртқа қайтқан ой. Өкінді жолың, бекінді, Әуре болма оны қой! (Абай ).

Бір жолда бір ғана емес, бірнеше эпитеттер қатар келсе, оны эпитеттің күрделі түрі не эпитеттің ұлғайған түрі дейді. Мысалы: Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ, Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ. Ауыз омыртқа шығыңқы, майда жалды, Ой желке үңірейген болса сағақ. (Абай ).

Осындағы “шоқпардай кекілі бар” деген сөйлемдегі бір теңеуден басқасының барлығы да э п и т е т.

ТЕҢЕУ. Жазушы бір нәрсені көркемдеп суреттеу үшін , ол нәрсенің өзгешелік белгілерін көрсетпей-ақ, оны екінші бір нәрсемен салыстырып та суреттей алады. Бұл салыстыруды теңеу деп атайды. Теңеудің өзіне тән ерекшелігі - белгісіз нәрсені белгілі нәрсеге салыстыру арқылы көзге елестету. Мысалы, Арыстандай айбатты, Жолбарыстай айбатты, Қырандай күшті қанатты, Мен жастарға сенемін. (Мағжан). Теңеулердің көпшілігі зат есімге, есімшеге жалғанған –тай, -тей, - дай, -дей, -ша, -ше, -дайын, -дейін жұрнақтар арқылы жасалады. Оның сөзі көкте жанған жұлдыздай, Оның сөзі күндей күліп жарқырап... ( Жамбыл ). Тотыдайын таранған, Сұңқардайын сыланған. Сұлу Жібек арма екен ? ( “Қыз Жібек ” жырынан). Болатша дірілдеген жалын көрген, Бір күңгірт тартып және оттай жанған. ( Абай ). Аталған –тай, -тей, -дай, -дей, -ша,-ше, -дайын,-дейін сөзге жұрнақ ретінде жалғанғанда ғана теңеулік мағына береді. Ал көсемше етістік болып келген жерлерде теңеулік мағына бермейді. Мысалы, “Сұңқылдап даусың шықты сыбызғы үндей ” дегенде ,-дей жұрнағы теңеулік мағына береді, ал “ Күреске шақырады ерлікті үндей “ дегендегі үндей сөзі көсемше етістік болып тұр, сондықтан бұл жерде теңеу болмайды.

Сондықтан теңеу жұрнақтары кездескен жердің бәрі теңеу бола береді деп қарамай, сол жұрнақтар теңеулік мағына беріп тұр ма, жоқ па, сол жағын да абайлау керек.

ТРОП ТРОП - грекше- tropos-бұрылыс, бұрма деген сөз. Тілімізде өз мағынасында қолданатын сөздермен қатар, ауыспалы мағынасында қолданылатын сөздерді троп деп айтады.

Мысалы : ақындар не жазушылар: “Алатау ақ бас шалым көпті көрген ” не “ жұлдыздар жымыңдады ”, “ күн күлді ” деп жазады. “ Мен Абайды оқыдым ”, “ көше ояу ” , “ ана үйдің құдасы келді ” деген сөйлемдердегі сөздерді алсақ – бәрі де ауыстыру мағынасында қолданылып тұр. Ауыстыру әдісі образ жасау үшін қолданылады.

Троп негізінде алтыға бөлінеді: 1 ) метафора, 2 ) кейіптеу, 3 ) метонимия.

4 ) синекдоха, 5 ) символ, 6 ) аллегория

МЕТАФОРА (грекше- metaphora- ауыстыру). Мысалы: “Алатау ақ бас шалым көпті көрген ”. Осындағы ақ бас шалдың кім екенін Алатау деген сөз түсіндіріп тұр. Тауды ақ бас деп атаушылық , қар жапқан таудың бас шашы ағарған ақ бас шалды еске түсіреді. Мұнда түстері жағынан бір-біріне жақындығы бар.

Осы сияқты ұқсастығына қарай сөздің ауыстыру мағынасында қолданылуы, яғни екі нәрсенің ұқсастығына қарай, бірін-бірімен ауыстырады және онда екі зат не құбылыс (балайтын және баламайтын) қатар алынатындықтан оны метафора деп атайды .

Метафоралық сөздер сын есім (ақ бас шалым), зат есім ( бала- жүрек, бала - бауыр ) және едім, едің, еді, екен, ем, ең деген көмекші етістіктер арқылы жасалады.

Метафора бес түрлі жолмен жасалады. 1. Метафораның жай түрі. 2. Жалғаулар арқылы жасалынатын түрі. 3. Көмекші етістіктер арқылы жасалатын түрі 4. Күрделі метафора немесе ұлғайған метафора 5. “Бейне”, “бейне бір”, “тең” деген сөздердің көмегімен жасалатын түрі.

1. Метафораның жай түрі Әке - асқар тау, “Көп сөз - көмір ,

Ана - мөлдір бұлақ. Аз сөз - алтын ”. Бала - жасыл құрақ. Гималай - көктің кіндігі, Гималай – жердің түндігі. ( І. Жансүгіров ).

2. Метафораның екінші түрі “мын , бын , пын , пін , сың ”- жіктік жалғаулары, не “м”, “н”, “ы”(сы) - тәуелдік жалғаулары арқылы жасалады. А) жіктік жалғау: “ Сен - бұзау терісі шөншіксің, Мен - өгіз терісі талыспын “. …(Мен) “ Бес түлеген бөрімін, Белге соқсаң жығылман ”. Ә) тәуелдік жалғауы: “ Халқыңыз қапа болмайды, (Мен) Есен барса жолбарысың ,” Немесе осының сыпайы түрі : “ Бай-еке, сіз бір аққан бұлағымыз, Зарлаған біз бір жетім ылағыңыз.

... “ Исатай - ел еркесі, ел серкесі ”, ... “ Таудағы тарлан шұбар біз едік. 3. Метафораның ( еді, едім, едің, екен, ем, ең, м, н ) көмекші

етістіктер арқылы жасалған түрі. Мысалы: (Мен) “ Қойда бағылан қозы едім, Жылқыда шаңқан боз едім, ( “Ер Тарғын” жырынан ). ...” Сен - жаралы жолбарыс ең, Мен - киіктің лағы ем “. “ Ол - жаңаның басы еді, Мен - ескінің арты едім ” . ( Абай ). Мен, мен едім, мен едім, Исатайдың барында Екі тарлан бөрі едім. ( Махамбет ).

4. Метафораның күрделі түрі немесе ұлғайған түрі. Метафораның бұл түрі үшке бөлінеді: А) Бір нәрсені бірнеше нәрсеге балау арқылы:

“Тоқсан бес деген тор екен, Дүйім жанның қоры екен . Қарғиын десең, екі жағы ор екен, Найза бойы жар екен, Түбі жоқ терең көл екен, Ел қонбайтын шөл екен, Метафора тек осындай екен, еді –деген сөздер арқылы ғана жасалмайды. Мысалы: “ Қарға батыр, әр сөзің - күміс, алтын, Сыртыңнан тілек тілер барлық халқың. ...Дем алысы - үскірік , аяз бен қар, Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды. (Абай ). Ә) Ұлғайған метафораның екінші түрі - бір нәрсені екінші нәрсеге бірден балай салмайды, әуелі балайтын нәрсенің артықшылық қасиеттерін көркемдегіш сөздер арқылы көзге елестетіп алады да , сосын барып балайды.

Мысалы: Мен тауда ойнаған қарт марал, Табаным тасқа тиер деп Сақсынып шыққан қиядан. ( Махамбет ).

Мұндағы метафоралық ұғым – “ Мен – марал ”. Осындағы қарт марал, тауда ойнаған марал, сақ марал дегенде қолданылған эпитеттер арқылы оның образын көзге елестетіп алып барып қана өзін маралға балайды.

“ Мен қарақұстан туған қалықпан, Сөйлер сөзге жалықпан ”. ( Махамбет ).

Жорғамын шаршы топта самғайтұғын, ...Ежелден құлаш мойын көк айылмын

...Ой желке, қамыс құлақ , теңбіл көкпін ...Қырымға қарайтұғын Қаракермін, ...Айнымас қанды балақ ақиықпын . Б) Кейбір метафорада екі нәрсенің қатар тұруы шарт емес

Оның екінші жағын оқушы сөйлемнің мағынасына қарап-ақ өздері де аңғарады. Бұл да метафораның ұлғайған түріне жатады.

“ Көлге біткен құрағым, Суырылып озған шырағым ”, ...” Шамдансам, жығар асаумын, Шамырқансам, сынар болатпын. ( Махамбет ).

Осы үзінділерде алдыңғы мысалдарда келтірілген “ Сен ”, “ Мен ” деген сөздер айтылмай қалған. Оны сөйлемнің мағынасына қарай ұғуға болады.

Эпитет, теңеу, метафоралар көркем шығармаларда бір-бірімен байланыста келе береді. Көбірек кездесетіні метафоралық эпитет.

Өлеңнің бір жолында әрі эпитет , әрі метафора кездессе және эпитет метафораны айқындап тұрса, онда оны эпитетті метафора дейді немесе керісінше, метафоралы эпитет дейді.

Иісің – гүл аңқыған, Нұрың – күн шалқыған. Мұндағы “аңқыған ”, ”шалқыған ” деген өткен шақтық есімше етістік арқылы жасалған эпитет, яғни балап отырған нәрсесін даралап көрсетіп отыр. Сондықтан да бұны метафоралық эпитет деп атайды. 5. Метафораның бесінші түрі: “ бейне ”, “ бейне бір ”, “ тең ”

деген сөздер арқылы жасалынады. Мысалы, “Пайдасы мол жігіттер Дария шалқар көлмен тең. Өз басынан пайдасы аспаған, Ел қонбаған шөлмен тең”. ... Интернатта оқып жүр Талай қазақ баласы Жаңаөспірім, көкөрім Бейне қолдың саласы... ... Қайғың болар шермен тең, Қара көңілім жермен тең . Сенсіз маған жат төсек, Болар бейне көрмен тең...” (Абай ).

Теңеу мен метафораның айырмашылығы мен жақындығы да бар.

Метафора – сыртқы не ішкі ұқсастығына қарап, бір нәрсені екінші бір нәрсеге балау, мағынасын ауыстырып қолдану. Мағына жағынан алғанда балайтын нәрсе мен баланатын нәрсе арасына тепе- теңдік белгісін қоюға болады