Әдебиет теориясын ғылыми зерттеу бойынша әдістемелік материал

Әдебиет теориясы – әдебиеттану ғылымының бір саласы

Әдебиеттану - көркем әдебиет мәселелерін зерттейтін ғылым . Сөз өнерінің түп төркінін , тегін , туу , қалыптасу тарихын , даму заңдылықтарын , көркемдік және эстетикалық ерекшеліктерін зерттейді . Негізгі салалары үшеу : әдебиет теориясы , әдебиет тарихы , әдебиет сыны . Жанама тараулары — текстология, тарихнама , библиография .

Әдебиет теориясы әдебиеттің болмысы мен бітімін , әдеби шығарманың сыры мен сипатын , әдеби дамудың мағынасы мен мәнін байыптайды . Сөз өнерінің ерекшеліктерін , қоғамдық рөлін , көркем шығарманы танудың принциптерін , талдауын , әдістері мен методологиясын , әдеби жанрлар мен оның түрлерін , өлең жүйелерін , тіл мен стиль , әдеби ағым мен ағыс мәселелерін тексереді , талдайды . Сонда әдебиет теориясының зерттеу объектісі де үшеу болғаны — әдебиет , әдеби шығарма , әдеби процесс . Әдебиет дегенде , оның тағы да үш түрлі яки, таным тарапындағы , тәрбие саласындағы және эстетикалық мәні мен мәнісі дара-дара сараланады . Әсіресе эстетикалық табиғатына ерекше назар аударылады .

Әдеби шығарма дегенде , мәселен , роман яки поэма талдана қалған жағдайда оның мазмұны мен пішініне айналған шындық оқиғадан туатын кем дегенде бес түрлі сауалға жауап беру шарт : Қандай оқиға болды ? Оқиға қалайша болды ? Оқиға кімдердің басында болды ? Оқиға қалай баяндалған ? Болған оқиғаға автордың көзқарасы қандай ? Осы сұрақтарға жауап беру барысында шығарманың тақырыбы мен идеясын , сюжет пен композициясын , типі мен характерін , суреткердің тілі мен стилін , дүниетанымы мен көркемдік әдісін талдап-тексеру арқылы әдеби шығарманың сыры мен сипатын тұтас танып-білуге болады .

Ал әдеби процеске келсек , мұндағы ең басты мәселе — жанр және жанрлық түрлер , мұны тексерудегі негізгі принцип — тарихилық . Нәтижесінде — сөз өнеріндегі тек пен түрді , бет пен бағытты айқындау . Осылардың бәрін тек әдебиет теориясын терең білген адам , сол арқылы өз дәуірінің талабы дәрежесінде өзінің эстетик. талғамын қалыптастырған адам ғана істей алады . Бұл ретте , әдебиет теориясы көркем шығармашылықтың психол-сы мен ерекшеліктеріне қатысты суреткер лабораториясынан да белгілі мөлшерде нақты мәліметтер берері даусыз . Сонымен , әдебиет теориясын білмей , қандай да болса әдеби құбылысты нәзік түсіну , шынайы сөз өнерінің шындық өмірге қарым-қатынасын білу , әдебиеттің өсіп-өрбуіндегі заңдылықты ұғу , сайып келгенде , күллі ілгерішіл адам баласының жалпы көркемдік дамуындағы сыр-сипатты тану мүмкін емес .

Әдебиет теориясының ереже секілденген эстетикалық қағидалары мен қисындары — әшейін ойдан туа салған нәрсе емес , әдебиет тарихы арқылы табылып , тексеріліп , жүйеленген ұшан-теңіз нақты әдеби деректерді терең және жан-жақты талдау , байыптау нәтижесіеде қорытылған толғамдар , түйін-тұжырымдар ( қазақ әдебиеті теориясы ). Әдебиет тарихы жалпы сөз өнерінің әр халықтың тарихында қалай пайда болғанын , қайтып қалыптасқанын , қандай жолдармен дамығанын зерттейді . Әр ұлттың атамзаманғы сәбилік шағында , жазу-сызуы жоқ кезінің өзінде ауыз әдебиеті өрбігенін , одан ілгерілей келе жазба әдебиеті өніп-өрістегенін , сөйтіп оның көркемдік дамуы қай заманда қай бағытта болғанын саралайтын да, сын көзімен сұрыптап , сарапқа салатын да әдебиеттің тарихы .

Сонымен қатар бұл ғылым әр дәуірдің әдеби нұсқасына тарихи тұрғыдан қарап , оның сапасын сол тұстың сана сатысына , ой өрісіне байланыстыра тексереді . Олай етпей , ауыз әдебиетінің нұсқалары болсын , жеке жазушылар шығармашылығы болсын , әділ бағаланып , әдеби дамудағы өзіне лайық орнын алуы мүмкін емес . Мұның өзі Қазақстанның жоғары оқу орындары соңғы отыз жыл бағдарында тұрақты оқулық ретінде пайдаланып келе жатқан “ Сөз өнерінде ” бір ғана өлең эволюциясы арқылы дәлелденеді : “[[ Жалаңаш халықты тонды , кедей халықты бай қылдым . Аз халықты көп қылдым , тату елге жақсылық қылдым , төрт бұрыштағы халықтың бәрін бейбіт қылдым , тату қылдым ]]” деп келетін Орхон жазуындағы жырлардың қазақша аудармасын бүгінгі биік талғаммен өлшесек , эстетик. құны онша мықты емес .

Ал тарихтық тұрғыдан тексеріп , танымдық мәнін , ғылымдық маңызын бағалап , қазақтың халық ретінде қалыптаса бастаған тұсындағы әдеби , мәдени мүлкінің ажарын аңғарып , енді дәл осы іспеттес өлең сөздің 15 ғасырладағы белгілі Доспамбет жыраудың : “[[ Ағарып атқан таңдай деп , шолпанды шыққан күндей деп , май қабақта ағалардың аты жусап жатыр деп , ақ шаңдақты құрып қойған шатыр деп , жазыда көп-ақ жортқан екенбіз ]]” деген толғауындағы жыр тілінің төгіле жөнелетін шалқыма шешендікке ғана емес , әдемі айшыққа дейін қалай жеткенін байқаймыз да, қазақ өлеңінің ғасырлар бойы қандай жолмен сатылап дамығанын топшылаймыз . Осының бәрін тек әдебиеттің тарихы арқылы ғана танып-білуге болады . Бірақ бұл қазақ поэзиясының есею , жетілу барысындағы мың белгінің тек біреуі ғана . Ал бүкіл әдебиеттің қалыптасу , даму тарихын жан-жақты талдап-түсінуде Әдебиеттанудың әлгі саласының атқарар қызметі орасан зор ( қазақ әдебиеті тарихы ).

Әдебиет теориясы ғылымының туу , қалыптасу , даму тарихы тым әріде жатыр . Бүкіл әлем шеңберінде алып қарасақ , сөз өнері , оның сыры мен сипаты туралы топшылаулар , көркемдік таным мен талғамның…