Әдептілік әлемі – ақыл кені авторлық бағдарламасы

Ш. Бектасов атындағы ЖОМ КММ Жумалиева Зина Сембиевна

Әдептілік әлемі –ақыл кені

Сабақтың мақсаты: оқушыларға этика, этикет, әдеп, мінез-құлық нормалары жайлы түсінік беру.

Олардың бойында адамгершілікті,төзімділікті,шыншылықты және де басқа асыл қасиеттерді дамыту.Сонымен бірге,оларды әдептілік баспалдақтарына бастау. Кітапхана этикасы жайлы мағлұмат.

Көрнекілік: Әдеп жайлы даналық сөздер.

Сабақтың барысы:

1. Сабақтың тақырыбымен таныстыру

2. Этика жайлы түсінік. Кітапхана этикасы.

3. Сергіту сәті. Амандасу.

4. Этика сөзінің бастапқы әріптерінен осы сөзге қатысты сөздер ойлап табу.

5. Әдептілік әлемі. Ақыл кені оқушылардың әдептілік,кішіпейілділік жайлы білетін нақыл сөздері,мақал-мәтелдері.

6. Сабақты қорытындылау.

Кітапханашы: «Этика» деген –грек сөзі, оны қазақшаға аударғанда, әдет,мінез-құлық дегенді білдіреді.

Этика –адамның өмір сүру салтының маңызды жақтарының бірі болып табылатын адамгершіліктің әр түрлі қоғамдық құрылыстарындағы сан алуан формалары мен нормалары туралы ілімдер жүйесі.Этика адамгершіліктің қоғамдағы орнын анықтайды,ол жайлы талдау жасайды.

Этикет – адамдармен қарым-қатынас жасаудың белгілі бір ережесі. Этиканың белгілі принциптері: әдептілік, кішіпейілдік, сыпайылық, дәлдік, жауапкершілік, ұқыптылық.

Этика термині б.з.б.4 ғасырда ежелгі грек философиясында қолданыла бастаған.Ал жеке ғылым саласы ретінде Аристотель өзінің еңбектерінде пайдаланған.Этика мәселелерінен грек ойшылдары: Аристотель, Демокрит, Сократ, Плотондар айналысты.

Қазақ топырағында әдептануды арнаулы ілім ретінде қарастырған Әбу Насыр әл-Фараби. Ол этиканы жақсылық пен жамандықты айыруға мүмкіндік беретін ғылым деп қарастырды. Түрік халықтарының этикасын дамытуға үлкен үлес қосқан ғұламалар қатарына Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Иасауи, Иүгінеки, Сүлеймен Бақырғани және т.б. жатады

Қазақ этикасын кәсіби деңгейге көтерген ұлы тұлға - Шәкәрім Ол өзінің «Үш анық» деген еңбегінде этиканы «ар ілімі» деп атап, әдептанудың көптеген мәселелерін теориялық тұрғыдан талдады. Ар-ожданның мазмұнын ынсап, қанағат, тәубе, әділет, намыс құрайды деп түсінетін ойшыл олардың мазмұнын кісілік қасиеттермен байланыстырады.

Біздің өміріміз сан-саласы қарым-қатынасқа толы. Сол себепті

этиканы,сөйлеу мәдениетін,әдепті,адамгершілік қағидаларын адамзат баласы кішкентай күнінен бастап санасына сіңіру керек.

Мектеп оқушысына адамгершілік қағидаларын білу –басты парыз.

Қәзіргі кезде этика нормаларын білуге деген ықылас күн өткен сайын артып отыр.Себебі адамдардың тұрмыс дәрежесі жақсарды бір-бірімен қарым-қатынасқа түсудің мүмкіншіліктері артты

Әр түрлі өмірлік жағдайларда адамгершілікпен әдептен озбай адамдық қасиетті сақтау –өмірдің басты талабы.

Кітапхана этикасы да жалпы этика атты ұғымнан алшақ кетпейді.Әдепке байланысты қағидалардың көпшілігі кітапхана этикасына қатысты.Кітапханада қызмет атқаратын қызметкерлерден кәсіби біліктілікпен қоса жоғарғы этика талап етіледі.Сол сияқты,кітапханаға келушілер де әдептілік нормасынан алыс кетпеуі керек. Келушілер кітапхана шаңырағына келген сәтте өздерінің қандай жерге келгеніне баса назар аударуы қажет. Кітапхана-киелі орын. Кітапхананың өзі мәдиниеттің жоғары деңгейі және ақпарат пен білім әлемі ретінде онда жұмыс істеген адамнан және оқырмандардан еріксіз жоғары әдепті талап етеді. Кейбір оқырмандар кірген сәттен бастап қатты даурығып сөйлесіп,оқырмандардың шырқын бұзады. Бес минуттық үзілісте кітапханаға жүгіріп кіріп, кезектеріне қарамай,итерісіп оқушылар бір-біріне қатты дауыспен сөйлесіп жатады. Бұл әдептілікке жатпайды

Ал, сыныпта оқушының сабақ үстіндегі әдебіне келсек: сабақ – оқушыға білім беретін. әрі тәрбиелейтін кезең. Кімде-кім сабақ үстінде әдепсіздік жасаса, ол тәртіп бұзған оқушы болып достарының ренішін туғызады. Ондай «тәртіпсіздік» сабақ өткізуге кедергі келтіріп, сыныптағы әдептілік қалпы әлсірейді

Сабақ басталарда, оқушы оқытушыны тік тұрып қарсы алып, сәлемдесу әдебін көрсету керек. Сабақ үстінде шәкірт түзу отырып, сабаққа ықылас қойып, оны ынтамен тыңдау әдебін сақтауға міндетті. Оқушының ізеттілік, имандылық қасиеті осыдан білінеді.

Сабақты ықыласпен тыңдау әдебі шәкірттің білімді терең игеріп, иманды, инабатты,әдепті болуына әсерін тигізеді. Егер, оқушының ынта-ықыласы, әдебі болмаса, онда ол сабақты ұқпайды, ол шалалық, салақтық, олақтыққа ұшырап, намыссыздыққа бейімделеді. Шәкірттің сабақты терең ұғынуы үшін, одан сабырлық, ізетті назар аудару, ықыластылық пен инабаттылық әдептері талап етіледі.

Сабақ үстіндегі әдептіліктің тағы бір белгілері: орындыққа түзу отыру, оқытушының сұрақтарына орнынан тұрып, инабатпен жауап беру, оқытушыға сұрақ беру үшін, әдеппен қол көтеру керек. Оқушы осы әдептілік үрдістерді орындап дағдыланса, оның сабақтағы әдептілік дәстүрлері біржола қалыптасып, нағыз оқушы болып, оқушылық мақсаттарына жете алады.

Сабақ үстінде тәртіп бұзу ұятсыздықты, арсыздықты, абройсыздықты көрсетеді. Абай атамыз: «Кімде ұят жоқ болса, оның иманы да жоқ» деген.

Жалпы қандай да бір әдеп,этика дегеніміз – адамдардың бір-бірімен амандасуынан басталады. Дұрыс амандаса білу де үлкен жетістік деп есептеу керек.

Негізгі қағида бойынша, бар халықтардың әдеп-салтына тән,ортақ нәрсе: бірінші болып жасы кішілер үлкендермен ер кісілер әйелдермен,оқушылар мұғалімдермен амандасады. Амандасудың өз реті болады.

Сергіту ойыны: «Амандасу»

Бір жұрттың үлкен бір оқымысты кісісі екінші бір елдің байымен сөйлесіп тұрғанда, қасынан бір жарлы кісі өтіп бара жатып, оқымыстыға иіліп сәлем береді. Оған қарсы әлгі оқымысты да онан да төменірек басын иіп, қайтара сәлем береді. Сонда қасындағы бай тұрып:

-Тақсыр, осынша біліміңіз бар ғалымсыз, сүйте тұра осындай бір бейшараға соншама бас иіп, неге сәлем бердіңіз? – деп сұрапты. Сонда ғалым кісі тұрып:

-Ешбір ғылым-білім үйренбеген кісі сонша иіліп, әдептілігін көрсеткенде, менің оған әдепсіз болып көрінгенім лайықсыз болған болар еді, -депті

Кітіпханашы: -Жарайсыңдар, балалар, сонымен әдеп сәлемдесуден басталады. Сәлемдесудің әдеп ретінде ең бастысы - жылы шырай, бұл жерде яғни адам сәлемдесу кезінде оның қабағын түйіп, түсін суытып, естімеген адамша міңгірлеп ерін жыбырлата салу көргенділікке жатпайды. Мұсылман халқында әдептілікті сақтап «Ассалаумағалейкүм»-деген араб сөзімен амандасады. Оның мағынасы балалар «сізге тыныштық тілеймін» дегенді ұқтырыды

- Ассалаумағалейкум ата

- Уағалейкум салам , саған да соны тілеймін балам

- Амансыз ба әжей

- Бар бол балам

- Саламатсыз ба, апай

- Саламатсыздар ма, балалар

Этикаға көпшілік орындарда өзіңді ұстай білу жатады. (көшеде,автобустарда,көпшілік орындарда). Сол сияқты адамдар бір-бірімен танысқан кезде,сөйлескен кезде өздерін дұрыс ұстай білуі, дұрыс сөйлесе білуі оның әдептілігіне жатады. Отбасы мүшелері арасында да әдептілік қағидалары орындалып ата-анамен баланың арасындағы,үлкендер мен кіші жанұя мүшелерінің қарым-қатынасы дұрыс жолға қойылған жағдайда ол жанұядан тәрбиелі,өнегелі тұлға қалыптасады. Бұл жерде қазақ халқының «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген мақалы ойға оралады.

Балалар, қазір біз «Кім тапқыр» деген атпен сөэжұмбақ шешеміз. Кімде-кім дұрыс жауабын тапса қолын көтеріп жауабын тақтаға келіп жазасыңдар. Кане, бастаймыз мен оқимын сендер шуламай қол көтеріп жауап бересіңдер. Бұл жерде сендерге мақал оқимын соның қалған сөзін табасыңдар.

Ә

Д

Е

П

Әдептілік белгісі

Иіліп ................. бергені.

Жанды жаралайтын да сөз, ......................... де сөз.

Талабы жоқ жас ұлан,

Жалыны жоқ ................. тең.

............... бала , арлы бала

Әдепсіз бала сорлы бала

«Этика» сөзінің бас әріпінен этикаға қатысты сөздерді ойластыру.

Этикет

Тәрбие

Инабаттылық

Кішіпейілдік

Адамгершілік

- Жарайсыңдар балалар, әдеп туралы халқымыздың ғасырдан-ғасырға сұрыпталып, екшеліп келе жатқан салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы, мақал-мәтелдері мен нақыл сөздер белгілі ғұламалардың әдеп туралы «Ақылың жетсе ақылға , ақылың жетпесе нақылға ер»- дегендей, әдептілікке тәрбиелеуді көрсететін өнегеден басқа сол мұраға , мол мұраға сүйенуді мақсат етеді. Халқымызда әдептілік туралы мақал-мәтел өте көп. Балалар, кәне, кім айтады?

Әдептілік әлемі – ақыл кені

Амантай Бексұлтан:

*Сіз деген –әдеп, біз деген -көмек

*Мейрімді болу жеткіліксіз, оған қоса тағы әдепті болу керек.

*Дөрекі болу- өз басыңның қадір-қасиетін ұмыту деген сөз.

Аяжан:

*Мейрімділікті анадан үйрен,

Әдептілікті данадан үйрен.

*Тәрбиесі жаманға жақсы ұстаздан пайда жоқ.

* «Осыншама әдептілікті кімнен үйрендіңіз?»-деп сұрағанда Лұқпан Хакім: «әдепсізден үйрендім»- депті.

Айида:

*Әдептіліктің алды- сыпайы сөйлеу.

*Сыйламаған жолдасын,

Сыйлай алмас өз басын.

*Адам мінезімен танылады.

Мыңтемір:

*Шаңырақ сәні- сыйластық.

*Инабат-ердің азығы,

Бақыт пенен дәулеттің

Ұстайтын қазығы.

Аружан:

*Сыйластықты іздеген

Әдеп сақтар ізгі өрен.

Сыпайылық белгісі-

Үлкендерге «сіз» деген

Балзия:

*Әдеп, ізет, иба да –

Шарайнасы жаныңның.

Әдептіні сыйла да,