Агрессивті оқушылар мінез-құлқын түзету жолдары, 7 сынып

АГРЕССИВТІ ОҚУШЫЛАРДЫҢ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТҮЗЕТУ ЖОЛДАРЫ

Андатпа

Бұл мақалада оқушылардың агрессивті мінез-құлықтың пайда болуының негізгі себептері қарастырылады, сонымен қатар оқушылардың агрессивтілігінің түрлері ұсынылған. Әртүрлі сала ғалымдары агрессивті мінез-құлықтың мәнін және оның психологиялық ерекшеліктерін түзетудің әртүрлі тәсілдері айтылады. Оқушылардың агрессивті мінез-құлық құбылысы, оның пайда болу көздері, жеткіншектердің агрессивті мінез-құлқының гендерлік ерекшеліктері, «агрессия» және «ашу» ұғымдары туралы мәліметтерді жинақтап, жүйелеуімен анықталады. Жұмыста агрессивтілік» зерттеледі, психологиялық-педагогикалық әдебиеттерге сәйкес жеткіншектердің агрессивті мінез-құлқын психологиялық-педагогикалық түзету моделі де айтылған. Оқушылардың агрессивтілігін түзетудің ережелері де ұсынылған.

Кілт сөздер: агрессивті мінез-құлық, агрессивтілік, жеткіншектер, агрессивті мінез-құлықтың себептері, түрлері. ережелер,

Психология ғылымында психикалық құбылыстарының ішіндегі көп зерттелінген құбылыс эмоциялық құбылыс болып табылады. Дегенмен эмоцияның жан-жақты қырларының ерекшеліктерін әрбір жеке адам түрліше өткізетін болғандықтан психологтар арасында бұл мәселе үнемі шешімі шексіз болып қала береді.

«Агрессия» түсінігінің əлі күнге дейін нақты анықтамасы жоқ. Агрессия ұғымына анықтама берудегі басты мəселелердің бірі – бұл терминнің іс-əрекеттердің көптеген түрлерін түсіндіруінде.

«Агрессия» сөзі ашу, ыза,реніш деген сияқты жағымсыз эмоциялармен, кек алу, намысына тию немесе зиян келтіру сияқты себептермен, нəсілдік немесе ұлттық жалған наным сияқты жағымсыз ұстаным- дармен орайластырылады.

Агрессия сөзі латының «aggredi» деген сөзінен шыққан, бұл сөз «шабуылдау» дегенді білдіреді. XIX ғасырға дейін агрессивті деп кез келген тілектестік немесе дұшпандық болсын белсенді мінез-құлық агрессиялық болып есептелетін болған. Негізінен, агрессия деп зиян келтіретін мінез-құлық түсіндіріледі.

Психолог А.А. Реан "агрессия" және "агрессиялылық" деген екі ұғымның бір-біріне ұқсамайтын бөлек мағына деп қарастырады. Агрессия - бұл бөгде адамға болмаса, адамдар мен жануарлар тобына ниеттеліп тура бағышталған қиянат.

Агрессиялылық – бұл жеке тұлғалық қасиет мінез-құлық, агрессияға дайындық көрінісі. Осылай түсіндіре келе, мұны былай тұжырымдауға болады. Егер агрессия – бұл әрекет болса, ал агрессиялылық осындай әрекетке дайындық.

Адамдағы агрессия мәселесі қазіргі біздің қоғам үшін ең маңызды мәселелердің бірі. Қоғамдағы болып жатқан террор жәбірлеудің өсуі сияқты әлеуметтік-қауіпті құбылыстардың қатты белең алуына байланысты агрессия сұрағы зерттеудің негізгі объектісі болып отыр.

Оқушы агрессиясын түсіндіру бағыты психоаналитикалық бағыт (А.Фрейд). А.Фрейд өз әкесінің жыныстық және агрессиялық инстинк қатынас көзқарасын бөлісе отырып, оның бірнеше фазасын бөліп қарастырады: аральды агрессивтілік, анальды садизм және т.б. А.Фрейд бала психоаналитикасымен шұғылдана отырып, ол агрессия «мен» тұжырымының қорғаныш механизмдерінің бірі деп қарастырады. Осыған байланысты оның түсінігі бойынша агрессия оның «менінде» өткен немесе болатын жағдайда қорқыныш пен қауіптің пайда болуы. Агрессияның ушығуы бұл баланың «меніне» тікелей қауіптің пайда болуы. Баланың агрессивті құлшынысы осылай объектідегі қауіптің қатынасына қарай мінез-құлқын бекітеді.

Қазіргі кездегі бала агрессиясы біздің өмір жағдайымыздың бүгінгі өзекті мәселесі, ол нақты психологиялық ерекшеліктерді қозғайды, ол баланы қоршаған адамдарға ғана тиесілі болмай (ата-аналары, тәрбиешілер, мұғалімдер, құрбылары), баланың өзіне және қоршаған ортамен қарым- қатынасында елеулі қиыншылықтар тудырады. Агрессия бала дамуында сәтсіздіктерге әкеліп соқтырады. Лонгитюдің зерттеу нәтижесінің көрсеткіші бойынша агрессивтілік қажетінше нақты, уақытына қарай мүмкіндіктері мол, бала кезіндегі агрессия біртіндеп орта буындағы жасөспірім кезінде бекем әлеуметтік немесе антиәлеуметтік әрекетке ауысуы мүмкін. 8 жасар балалардың өзгешілігі агрессиялы әрекеттердің жоғары деңгейде болуы және әлеуметтік байланыстан қашқақтауы, ары қарай оқу іс-әрекетінде қиыншылықтарға кездеседі, мектепте үлгерімі төмен, интелектуалды дамуы төмен деңгейде, бейімделуі нашар болуы мүмкін. Бала жастағы агрессивтілік оның өзін қоршаған шындықпен қатынасынан емес, оның бүкіл жан-жақты тұлғалық дамуын анықтайды. Бала агрессиясын зерттеуге арналған, алғашқы зерттеу біздің елімізде 20-30 жылдары өткізілді, бұл проблема сол күйі бүтіндей ашылмай, бала дамуы педагогикалық зерттеу негізінде өткізіледі. Осы кездер

Оқушы агрессивтілігімен байланысты мектептерде нəтижелі жұмыс атқару үшін міндетті түрде психология жəне психологиялық диагностика, бала тұлғасын түзету салалары бойынша терең білімді қажет етеді. Бұл мəселемен айналысатын маман психологиялық əдістермен тəжірибеде жұмыс істей білуі жəне баланың агрессивтілігін түзету жəне алдын алу мақсатында əртүрлі тренингтерді жүргізу жəне ұйымдастыра білу дағдысы болуы керек.

Негізгі психологиялық əдістер ретінде анықтау əдістері:

1. Бақылау

2. Əңгімелесу

2. Сараптамалық бағалау

3. Сауалнама (анкеталау)

4. Психологиялық тестілеу

1. Бақылау әдісі.

Бақылау əдісі баланың агрессивті мінез-құлығын зерттеуде кеңінен қолданылады. Бұл əдістің мақсаты оқу жəне басқа да іс-əрекет барысында жасөспірімнің педагогтар мен құрбыларымен өзара қарым- қатынас жасау үдерісіндегі жағымды жəне жағымсыз факторлар ерекшеліктерін анықтау болып келеді. Психологтың сұрауы бойынша ата-аналар, мұғалімдер, сынып жетекшілері бақылау мəліметтерін тіркеп отырады. Сабақ барысындағы немесе сабақан тыс уақыттардағы психолог пен педагогтың бақылаулары бала тұлғасы туралы сенімді ақпарат алуға мүмкіндік береді. Баланың мінез-құлығын бақылау барысында америкалық психологтар М. Алворд мен П. Бейкер өңдеген критерийлерді қолдануға болады. Егер баланың 6 ай ішіндегі мінез-құлығынан төменде берілген 8 белгінің 4-еуі байқалса, онда оны агрессивті деуге болады.

Балада агрессиясының болу белгілері:

- Өзін-өзі жиі басқара алмайды.

- Үлкендермен жиі сөз таластырады, ұрысады.

- Ережелерді орындаудан жиі бас тартады.

- Адамдарды əдейі жиі ашуландырады.

- Өз қателіктеріне басқаларды жиі кінəлайды.

- Жиі ашуланады жəне белгілі бір нəрселерді орындаудан бас тартады.

- Кекшіл, қызғаншақ.

- Сезімтал, оны ашуландыратын оны қоршаған адамдардың (балалар мен ересектер) əртүрлі əрекеттеріне жылдам жауап береді.

2. Әңгімелесу әдісі

Жасөспірімдердің ата-аналарымен жəне де отбасының басқа да мүшелерімен, педагогтармен, мектептегі жəне мектептен тыс жерлердегі достарымен қарым-қатынасын анықтау үшін əңгімелесу əдісі қолданылады. Ата-аналармен, педагогтармен əңгімелесу отбасындағы тұрақты жағдайды, адамгершілік хал-ахуалды білу үшін, ата-

анасымен жəне де отбасының басқа мүшелерімен өзара қарым- қатынас сипатын анықтау үшін, баланың отбасындағы жəне мектептегі, көшедегі жəне достарының арасындағы мінез- құлығын білуге мүмкіндік береді. Əңгімелесу материалдары жасөспірімнің агрессивті мінез-құлығының себептерін үлкендер көзқарасымен көруге мүмкіндік береді; оның теріс əрекеттері үшін кім өзін жауапты санайтындығын айқындаймыз. Əңгімелесу барысында жасөспірімнің өзінің агрессивті мінез- құлығының себептерін қалай түсіндіретіндігін, оған қандай адамгершілік баға беретіндігін біле аламыз.

3. Сараптамалық бақылау әдісі

Бұл əдіс бірнеше сарапшылардың бақылау үдерісінде баланың агрессия деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Сарапшы ретінде баламен тығыз жұмыс жасайтын жəне

онымен жақын қарым-қатынас жасайтын жəне əртүрлі жағдайларда оның мінез-құлығын бақылай алатын адамдар бола алады. Бұл пəн мұғалімдері, сынып жетекшісі, спорттық секцияның жаттықтырушысы, ата-аналар, үлкен аға, апайлары болуы мүмкін. Сарапшыларға «Бақылау картасы» (Стоттың картасы тəрізді) беріледі, баланың агрессивті мінез-құлығын сипаттайтын баланың бірнеше мінез-құлық белгілері беріледі,

сонымен қоса оларды бағалайтын бағалау шəкім беріледі:

- əрқашан – 3 балл

- жағдайға байланысты – 2 балл

- кейде – 1 балл

- ешқашан – 0 балл

Əр сарапшы агрессияның көріну жиілігін балл арқылы бағалайды. Соңынан əр бақылаушы үшін орта көрсеткіш есептеледі. Оқушының агрессивтілік деңгейін анықтау үшін біз Г.П. Лаврентьева жəне Т.М. Титаренко құрастырған анкетаны ұсынамыз.

Баланың агрессивтілігінің критерийлері (Г.П. Лаврентьева жəне Т.М. Титаренко)

1. Кейбір жағдайларда оған жаман рух қонған тəрізді болып көрінеді.

2. Ол бірнəрсеге көңілі толмаса үндемей тұра алмайды.

3. Егер оған біреу жамандық жасаса, ол оған соны қайтаруға тырысады.

4. Кейде ол ешқандай себепсіз ашуланады.

5. Оның лəззаттанып ойыншықтарды сындыратын кездері де болады.

6. Кейде ол айтқанынан қайтпайтыны соншалық айналасын дағылардың шыдамы таусылады.

7. Жануарларды ашуландырғаннан бас тартпайды.

8. Оны сөзбен жеңу мүмкін емес.

9. Егер оған біреу əзілдесе өте қатты ашуланады.

10. Кейде оның айналасындағыларын есінен тандыратындай бір жаман нəрсе жасағысы келіп тұрады.

11. Əдеттегі айтқан нəрселерді керісінше жасауға тырысады.

12. Жасына сəйкес емес күйбелектік тəн.

13. Өзін тəуелсіз жəне шешім қабылдаушы ретінде қабылдайды.

14. Бірінші болғанды, бұйрық бергенді, өзіне басқаларды бағындырғанды жақсы көреді.

15. Сəтсіздіктер болса ол өте қатты ашуланып, кінəлі адамды тапқысы келіп тұрады.

16. Тез ұрысып, төбелесіп кетеді.

17. Əдетте өзінен кіші жəне əлсіздермен қарым-қатынас жасағанды қалайды.

18. Көңілсіз ашуланшақтық белгілері жиі кезедеседі.

19. Құрбыларымен санаспайды, айтқанынан қайтпайды, бөліспейді.

20. Кез келген тапсырманы өте жақсы орындап шығатындығына сенімді.

Кілті:

Əр жауапқа берілген оң жауап 1 баллға тең.

Жоғары агрессивтілік – 15-20 балл

Орта агрессивтілік – 7-14 балл

Төменгі агрессивтілік – 1- 6 балл

4. Сауалнамалық әдістер

Агрессивтілікті зерттеу əдістерінің бірі – сауалнама. Бірақ, өкінішке орай А. Басс дұрыс айтқандай, сауалнамалар агрессияны зерттеуде кеңінен қолданылмайды. Ол мұны балалардың сұрақтарға жауап беру барысында өздерін жақсы жағынан көрсетуге тырысатындығымен түсіндіреді. Бұл үрдіс «əлеуметтік қажеттілік» деп аталады.

Сауалнамалық əдістер анкеталарды, тұлғалық сауалнамаларды, тесттерді қолданады.

Анкеталау əдісінің ерекшелігі жылдам жүргізілуі, көп адам қатысуы, алынған мəліметтердің сандық нəтижесі болып келеді. Кемшілігі əлеуметтік жақсы көрінуге тырысу мақсатында балалар…