Әл-Фараби мен Абай мұрасы сабақтастығы 9 сынып жобасы

Алматы облысы Жамбыл ауданы

Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын

Қарғалы №2 арнаулы гимназиясы

ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫС

Тақырыбы: «ӘЛ-ФАРАБИ ЖӘНЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ САБАҚТАСТЫҚ»

Секция: Қазақ тілі

Жас ізденуші: Сатибалдиева Дияна

9-сынып оқушысы

Ғылыми жетекші: орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Жаманғараева Айгүл Базарбаевна

Ғылыми кеңесші: Әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық унивеситетінің филология ғылымдарының магистрі Дәулеткелді Жадыра

Қарғалы – 2018

Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын Қарғалы №2 арнаулы гимназиясының 10- сынып оқушысы Сатибалдиева Диянаның « Әл-Фараби және Абай шығармалары арасындағы сабақтастық» атты ғылыми жоба жұмысына

ПІКІР

Бүгінгі күнде заман ағымымен өсіп келе жатқан жастар арасында көркем шығармалар мен әдеби туындыларды оқуға құлшыныс танытатын оқырмандар саны азайып бара жатқаны белгілі. Бірақ әлі де болса қазақ топырағынан жаралған ұлы ғұламалар Әл-Фараби мен Абай шығармаларының идеясын түсініп, оларды салыстыра біліп, одан жақсы әсер алып,өз өмірінде пайдаланып жүрген жастардың табылатындығы көңіл қуантады. Сатибалдиева Дияна өзінің ғылыми зерттеу жұмысында Әл-Фарабидің трактаттарын, Абайдың қара сөздері мен өлеңдерін салыстыра зерттеу арқылы олардың тәрбиелік мәні мен мағынасын ашып көрсете білген. Ұлы ғұламалардың шығармаларын түсіне зерттеп, олардың ой-пікірлерін білу арқылы жастарға берер тағылымы мен тәрбиесін анықтаған. Ғұламалар шығармаларындағы сабақтастықты Абайдың қара сөздері мен Әл-Фарабидің еңбектеріне сараптама жасап,талдау арқылы жастардың санасына ұялайтындай мысалдарды келтіріп, дәлелдеген.

Сатибалдиева Дияна зерттеу жұмысына байланысты мәліметтер жинауда Қазақ Ұлттық кітапханасы, ҚазҰУ, ҚМҚПУ, ҚазҰПУ кітапханаларын пайдаланған,қажетті мәліметтерді жинақтай білген.

Ғылыми жоба жұмысымен айналысу барысында орыс сыныбының оқушысы бола тұра, өзінің тіл шеберлігімен тиянақты, көркем әдеби стильді қолдана отырып,алған тақырыбын түсініп түйіндей білуі байқалады. Жұмыс нақты дәлелдермен жазылған. Сатибалдиева Диянаның таңдап алған өлең жолдары мен,қара сөздері, трактаттардағы кейбір терең ойлар жастарды білімділікке, қарапайымдылыққа баулитын және өмір талабына сай тәрбиелі ұрпақ өсіп-жетілуіне үлесін тигізетінін талдап берген. Диянаның зерттеген ғылыми жоба жұмысы одан әрі жалғасын табатынына сенім білдіремін.

Ғылыми кеңесші: Әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық унивеситетінің филология ғылымдарының магистрі Дәулеткелді Жадыра

Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын Қарғалы №2 арнаулы гимназиясының 10 «г» орыс сыныбының оқушысы Сатибалдиева Диянаның «Әл-Фараби және Абай шығармалары арасындағы сабақтастық» тақырыбындағы ғылыми жұмысына жазған

Жетекшінің пікірі

Қазіргі таңда көркем шығармалар мен әдеби туындыларды оқуға құлшыныс танытатын оқырмандар саны жастар арасында азайып бара жатқаны белгілі. Әйтсе де,қазақ топырағынан жаралған ұлы ғұламалар Әл-Фараби мен Абай шығармаларын ынталана оқып,идеясын дұрыс түсініп, оларды салыстыра біліп, одан жақсы әсер алып,өз өмірінде пайдаланып жүргендер де бар. Ұлы ғұламалар шығармаларына қызығып оқитын жастардың бар екеніне көз жеткізу бүгінгі күннің талабы. Соның нәтижесінде зерттеу жұмысы «Әл-Фараби және Абай шығармалары арасындағы сабақтастық» жайында болып отыр. Дияна өзінің ғылыми зерттеу жұмысында Әл-Фарабидің трактаттарын, Абайдың қара сөздері мен өлеңдерін көп оқып,ізденіп. салыстыра зерттеуге көп еңбектенді. Соның нәтижесінде олардың тәрбиелік мәні мен мағынасын ашып көрсете білді. Ұлы ғұламалардың шығармаларын түсіне зерттеп, олардың ой-пікірлерін біліп, сол арқылы жастарға берер тағылымы мен тәрбиесін анықтады. Ғұламалар шығармаларындағы сабақтастықты дәлелдеп, талдау үшін, еңбектеріне сараптама жасап, жастардың санасына ұялайтындай мысалдар таңдап, кітапханаларда көп отырып, қажетті мәліметтерді жинақтады.

Ғылыми жоба жұмысымен айналысу барысында орыс сыныбының оқушысы бола тұра, өзінің тіл шеберлігімен тиянақты, көркем әдеби стильді қолдана отырып,алған тақырыбын түсініп түйіндей алды. Жұмысты нақты дәлелдермен жаза білді. Дияна таңдап алған Әл-Фарабидің трактаттары, Абайдың өлеңдері мен қара сөздері, кейбір терең ойлар жастарды білімділікке, қарапайымдылыққа баулиды және өмір талабына сай тәрбиелі ұрпақ өсіп-жетілуіне үлесін тигізеді. Міне, осы мәселені Дияна өзінің жұмысында зерттей білгендіктен, жұмыстың одан әрі жалғасын табатынына сенім білдіре отырып, бұл жұмысты оқушылардың кіші ғылыми жобасына ұсынамын.

Жетекшісі : Орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиет

пәнінің мұғалімі А. Б. Жаманғараева

ЖҰМЫСТЫҢ МАЗМҰНЫ:

Кіріспе

Тақырыптың жалпы сипаттамасы.

Тақырыптың өзектілігі.

Ғылыми жұмыстың нысаны

Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеттері.

2. Әл – Фараби және Абай шығармалары арасындағы сабақтастық

2.1 Ұлы ұстаздар шығармаларындағы ғылым - білім, әдебиет және өнер саласындағы көзқарас ұқтастығы

2.2 Әл-Фараби мен Абайдың философиялық дүниетанымы

2.3 Ұлылардың адамгершілік, имандылық, моральдық қасиеттер жөніндегі ой-толғамдары

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

КІРІСПЕ

Тақырыптың жалпы сипаттамасы. Ұлы Абайдың ғылыми мирастар деңгейін шырқау биікке көтерген Әл-Фараби ілімінің нұр сәулесі десек, кестенің бізіндей өрнекті Абайдың көркем де нәрлі тілі арқылы ұлы бабаның терең қағидалары саф алтын күйінде халқына жетті. Ия, Абай атамыздың құдіретті поэзиясы, мәні терең қара сөздері, әуезді әндері мен Әл-Фараби бабамыздың ғылымның әр саласына арналған көптеген трактаттары ұрпақтары үшін таптырмайтын құндылық деп білеміз.

Әбу Насыр Әл-Фараби ұлы, ақын, көп қырлы ғұлама-ғалым, Аристотельден кейінгі екінші ұстаз. Ал біздің заманымызда оған жақын, рухани сабақтас адам деп, Мағжан Жұмабаев жырлағандай:

Шын хакім сөзінің асыл баға жетпес,

Бір сөзінің мың жыл жүрсе дәмі кетпес,

Қарадан хакім болған сендей жанның

Әлемнің құлағынан әні кетпес,-

қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевты айтар едік. Ұлы адамдар мың жылда дүниеге бір-ақ рет келеді дегендей, қазақ топырағынан шыққан екі ойшыл данышпанның арасы да мың жыл шамасы.

«Мың жыл бұрын Әл-Фарабидің кіндік қаны Отырарда – Сыр топырағына тамса, Абай бола қойған жоқ қой. Сондықтан да олардың ата – тегін айтқанда, даналардың бойына ана сүтімен дарыған табиғи дарын ұқсастығын тілге тиек еткен жөн сияқты»,- деп жазады Ақжан әл-Машани.

Елбасымыз Н.Ә Назарбаев өзінің «Абай туралы сөз» атты кітабында «Өзгеше тарихи жағдайда өмір сүрген қазақ халқына бұдан әрі бұрынғыша тіршілік етуге болмайтынын, заман талабына сай еңбек етіп, сауданы меңгеру керектігін бірінші айтқан Абай.. Яғни, қазақ қауымына әлеуметтік реформаны да, экономикалық реформаны да бірінші ұсынған – Абай», - деп айтуында үлкен мән бар. Өйткені ақын сауда қазақ халқының феодалдық тұйықтықтан шығып, елдің әлеуметтік – экономикалық жағдайының жақсаруына зор ықпал ететінін өз өлеңдерімен қара сөздерінде терең сипаттай білді.

«...Жаңа бұлмен жамырап саудагерлер

Диқаншылар жер жыртып, егін егер,

Шаруаның біреуі екеу болып,

Жаңа төлмен көбейіп, дәулет өнер...»

«Егер де мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал жұтайды, өнер жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолөнерші – қазақтың әулиесі сол. Бірақ құдай тағала қолына аз-маз өнер берген қазақтың кеселдері болады. (Отыз үшінші қара сөзі).

Тақырыптың өзектілігі. Абайдың ғылыми мұраларын Әл-Фараби ілімімен байланыстыра салыстырып, ұлы ойшылдар даналықтарының арасын жалғастыратын дәйектер тауып, оны ғылыми тұрғыдан ашып көрсету, дәстүр жалғастығын бірі болып саналады.

Абай шығармаларын әл – Фараби трактаттарымен салыстырып, байытып қарап, сарапқа салғанда, көптеген ортақ жәйттер мен ой пікірлерге тап боламыз. Әсіресе, даналарымыздың ғылыми – педагогикалық, философиялық, діни - ағартушылық, тәлім-тәрбие бағыттары мен әдебиет және өнер т.б салардағы төркіндес, тектес, жақын келетін, бірін-бірі толықтыратын ойлары мысал бола алады. Олардың педагогикалық, тәлім-тәрбиелік мазмұндағы байланысы, тамырластығы төңірегінде сөз қозғаудың маңызы жоғары.

Ғылыми жұмыстың нысаны ретінде Әл-Фараби еңбектері мен Абай шығармалары негізге алынды. Жұмысты орындау барысында әдебиет тарихы мен әдебиеттану ғылымында маңызды ой айтқан Қазақстан мен орыс ғалымдарының теориялық тұжырымдары басшылыққа алынды. Атап айтсақ, А. Байтұрсынов, М.Әуезов, Е.Ысмайылов,З. Қабдолов, З.Ахметов,А.Машанов, Х.Сүйіншәлиев т.б қазақтың көрнекті ғалымдарының Әл-Фараби мен Абай туралы ой - пікірлері мен зерттеулері ескеріледі.

Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Әл-Фараби мен Абай сынды қос ғұламаны жеке тұлға ретінде таныту және олардың шығармаларындағы даналық ойлардың мазмұның ашып, салыстыру мәселесі жұмыстың мақсатына жатады.

Ғылыми жұмыстың міндеттері.

- ұлы ойшылардың өскен ортасы мен шығармашылық жолдарын қарастыру;

- ұлы бабаларды жеке тұлға ретінде таныту;

- даналарымыздың шығармаларындағы ғылым-білім, әдебиет және өнер жайлы көзқарас ұқсастықтарын салыстыру;

- ұлылардың дін хақындағы ой-толғамдарын бағамдау;

- ойшылдардың «толық адам», «кемелденген адам», « жан туралы» пікірлерін

жан- жақты салыстыра отырып, сабақтастық тұрғыдан ғылыми негіз жасау.

2. ӘЛ-ФАРАБИ ЖӘНЕ АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ САБАҚТАСТЫҚ

2.1. Ұлы ұстаздар шығармаларындағы ғылым - білім, әдебиет және өнер саласындағы көзқарас ұқтастығы

Сөз жоқ, Әл-Фараби де Абай да заманының озық ойлы, оқымыстылары болған. Олар өз халқының тағдырын бірінші орынға қойып, елін, жұртын оқуға, білім – ғылымға, адамзат өркениетінің жетістіктеріне иек артуға шақырды және де осыны өз өмірлерінің ең өзекті мұратына айналдырды.

Әл – Фарабидің ғылыми – философиялық еңбектерін байыптап қайта қарау барысында оның педагогика тарихындағы ұлы тұлғалардың бірі болғандығын көреміз. Ол – шығыс елдерінде тұңғыш сындарлы педагогикалық жүйе жасаған ағартушы – оқымысты.

Жас ұрпақтың сана – сезімін қалыптастыру үшін үш нәрсенің ерекшелігін жүйелеп, дәйектеп алу шарт:

1.Баланың ішкі ынта-ықыласы, құмарлығы;

2. Ұстаздың шеберлігі, ар тазалығы;

3. Сабақ процесінің алатын орны.

Ал Абайдың пікірінше, « адам болу үшін оның бойынан үш түрлі фактор табылуы тиіс. Біріншіден, баланың шыққан тегі жақсы болуы керек, екіншіден, оның әлеуметтік жағдайы немесе қоршаған ортасы жағымды болуы шарт, үшіншіден, балаға адамгершілік тұрғысында тәрбие берілуі қажет» .

Әл-Фараби де, Абай да – ең әуелі ұстаз, ағартушылар, олардың бүкіл философиялық ізденістері мен пайымдаулары адамды барынша кемелдендіру, дамыту мақсатына арналған. Әл-Фараби адамдарды шынайы бақытқа жеткізу жолдарын табуды мұрат тұтса, Абай толық кемел адам тәрбиелеп шығару мақсатын көздеген.

Абай мен Әл-Фарабидің педагогикалық жүйелерінде тәрбие мен тәлім, білім мәселелері бірін-бірі толықтырушы, ажырамас, диалектикалық бірлікте және олар адамзат қауымдастығымен қабыстырыла қарастырылады. Әл - Фарабидің айтуы бойынша, адам ғылым, философия, тәрбие арқылы кемелдікке жетеді. Ол шартты түрде адамды нағыз бақытқа, мұратқа бастайтын негізі құрал ретінде мінез-құлық, мораль және ақыл-ой, интеллектуалды тәрбие мәселелеріне шешуші мән береді. « Біз жақсы мінез - құлық пен ақыл-парасатқа ие болған кезде, олардың арқасында бақытқа жетеміз... Бұл екеуі бар кезде біздің өзіміз және іс-әрекеттеріміз үстем де кемел болады, осылардың арқасында біз шын мәнінде қастерлі, қайырымды, инабатты боламыз», - дейді ұлы ұстаз.

Ал ұлы Абай атамыз өзінің біршама өлеңдері мен отыз сегізінші сөзінде ұстаздарға ғылым негізін жоспарлы және жүйелі түрде жүргізуге, бала түсінігіне ұғымды, қызықты, тартымды етіп оқытуға, білімді өмір талабымен ұштастыра білуге кеңес берген:

«Ақырын жүріп, анық бас,

Еңбегің кетпес далаға.

Ұстаздық еткен жалықпас

Үйретуден балаға...»

«...Ғылым-білімді әуел бастан бала өзі ізденіп таппайды. Басында зорлықпен , яки алдауменен үйір қылу керек, үйрене келе өзі іздегендей болғанша. Қашан бір бала ғылым, білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады...»