Алаш қайраткерлерінің түркі әлемін зерттеуі туралы материал

Алаш қайраткерлерінің түркі әлемінің генезисі туралы зерттеулері

Алаш қашан да алаш болып қалды. Өзінің тілін, ділін, дінің және терең мәдениетін сақтай білген бірден бір халық. Дүлдүлдер өткен, жақсылар келген, жайсаңдар жыр тербеткен жер - бұл біздің Отанымыз, дархан жеріміз, асқақ еліміз – Қазақстан. Сол елдің егемендігі үшін талай тұлғалар тер төкті. Алаш ақтаңдықтарының есімдері құрметті тарих иелері. Алаш үкіметін алға бастап, ұран тастап, ұйқыда жатқан ұлтты дір сілкіндіріп бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, ұлттың қамын жеп, талай ерлік пен өрліктің иесі атанғандар тарих сахнасынан мәңгілік өшпес орын алды. Олардың қатарында Ғұмар Қараш та бар болатын тұғын. Бірі білсе, бірі білмейтін бұл ғұламаның атқарған еңбегі зор. Алғашқылардың бастаушысы болып, өзінің тегеурінді отты сөздері арқылы халық санасына рухты ой тастады. Патша үкіметі қанша жерден қыспаққа алып, өзінің билігін үдетсе де ал ақын ағамыз өз рухың жойған емес. Алаштың кең етек жайған әдеби бәйтерегі өзінің тамырын тереңнен қалады. Алаш туы әркез көкте ілініп, тіл мәдениетін асқақтатқан бірден бір халық еді.

«Бір адамды бір адамнан ерекше еткен – ғылым» екенің ең алғаш болып Ғұмар Қараш өзінің философиялық ойларын тереңінен дәріптей білді. Әр адам, әр ұлт, әр халық өз келешегіне қожа болу үшін ең алдымен өздеріне сену керек. Оқыған адамдарымыз теріс пікірлерге ілеспей, халықты дұрыс жолға бастаса, ұлт басшылығы үшін жақсы іс болары сөзсіз.

Ақынның мақалалары ХХ ғасырдың бас кезіндегі «Қазақ дұрыстығы», «Қазақстан», «Айқап», «Дұрыстық жолы», «Шора», «Абай» сияқты газет-журналдарда жарияланып тұрды. Өз ғасырының қуатты ақыны бүгінгі күнге дейін өз сиясын құрғатпаған мына бір «Неден қорқам?» атты ақын өлеңі жүректен жүрекке жететін шоқтығы биік туындылар қатарына жатқызамыз.

Аждаhа алты басты жаудан қорқам,Бүлдірген ел арасын даудан қорқам.Күлімдеп кіріп, ішкі сырыңды алып,Құрылған аяқ асты аудан қорқам, - деп сол кездегі алаштың бірден бір жауына айналған орыс патша үкіметін ашық бейнелеп отыр. Мұның өзі алаш тұлғалары үшін үлкен қорқынышпен тең еді. Аяқ асты қанау, баж және түтін салығы бұрын соңды мал жайып жәй жатқан елдің саябырлаған тыныштығын ұрлады. Құнарлы жерлерден ысырып, мал жаюға мүмкіндігін азайтты. Ақыр соңы аштықпен аяқталды. Бір ұлттың, бір халықтың тыныштығын Ғұмар өлеңдерінен байқауға болады. «Қарлығашпен сөйлескенім» өлеңінде жәй ғана емін еркін жүрген адамның жанынан сабырлық пен саябырлаған тыныштықтың кетпейтіндігін меңзейді.

Келемін кештіғұрым елге қарап,

Қалмайды бір қарлығаш алдымды орап.

Ұмтылып желе жортқан маған еріп

Ұмытты балаларын, кетті ұзап.

Тамаша қарлығашқа қалып қайран,

Анықтап білгім келді жайын сұрап.

Қарлығаш! Не қыл дейсің, неге менен

Қалмайсың, кешке дейін жанамалап?, - деп ақын жәй жүрген тіршілік иесі құспен тілдесіп, сабырлы заманның тыныш уақыттарымен үндескенің ашық байқауға болады. Алайда бұл тыныштық алаштың бойына ұзақ уақыт қонақтамады. Кенеттен тегеурінді саясат талай жанның тағдырын тәлк етіп, сенімін ұрлай түсті. Сол сәттің ең өкінішті тұсы алаштың ұйқылы ояу жалқаулыққа салынып, патша үкіметіне көндігіп жүргенің мына бір өлеңнен-ақ дәлел таба көре аламыз.

Ерініп жалқаулықта өткен өмір,

Біразы бос жүріске кеткен өмір.

Қазқу деп жөнді басты бір іс етпей

Аяңдап ақырына жеткен өмір.

Өз жайын әлі күнге өзі білмей

Еттім деп бір іс үміт еткен өмір.

Жайы бар ажал күтіп жататұғын

Сонда да қайтпас тауы неткен өмір?,- деп сол сәттегі өмір жалқаулықпен, бос жүріспен өтіп жатқан есіл ғұмырдың қайран уақыттары деп ақын күрсінісін байқауға болады. Өз халқына жаны ашып, көңілі толмаған өмір парағын жырмен сабақтады. Бұл жердегі өлең жолдарын қазіргі ХХІ ғасырдағы жастардың да бос жүріп, текке тұрғысыз нәрселермен уақыт өткізіп жатқандығын салыстырмалы түрде сол надандық жайлаған заманның қайта келіп қалғаны ма деп іштей жабырқап, күйінетініміз жасырын дүние емес. Мына бір өлең жолдарыммен ойымды сабақтап өтейін.

Бос жүріс, жалқаулықтар басып озған,

Жақсылық иісі кетіп, құрғап қалған.

Бір-бірін қатын дейтін ерлер туып

Батырларын тар жерге байлап қойған.

Еркіндік, егемендік болса-дағы,

Тәуелсіз сезіне алмай надан жағы.

Мүмкіндік бермеді деп налиды көп

Қашанғы басын шайқап өтер таңы, - деп өзімнің жеке пікірімді осылай сабақтауды жөн көрдім. Әрмен қарай жалғанатын ой көрінісі

Тыныштық заманды бұл әперсе де

Сабырлық дүйім жұртқа қона алмады.

Ақымақ билеп, төстеп жүрсе-дағы

Кейбіреу ащы жайтты ұғынбады.

Зар заман ақындары қайта келсе

Қалайша бұл қоғамды жырлар еді?!

Жасында ақылы аз, таязып тұр

Үлкені бір батаға келе алмады.

Әдептен бұрын туған ұят қайда?

Қыздарым бара жатыр шетел асып.

Мұсылман өсиеті тапталуда,

Имамдар қала берді уағыз айтып.

Пайғамбар сүннетіне илана алмай

Кей адам өз дінінен жүр ғой қашып.

Қоғамда сауатсыздар қаптап кетті

Ақылын билікке айтып маздануда.

Таразы бастары тұр тең келе алмай

Ғұмырдың бейнесіне имене алмай.

Жасына үлгі болар ақсақал аз

Ақылдың биік шыңын ұқтыра алмай, - деп кешегі мен бүгінгінің арасындағы ашық ойды суреттеуді өзімнің авторлық өлеңіммен жалғай түсуді құп көрдім.

Бүгінгінің заманы,

Кешегіден жақсырақ.

Кешегінің дәурені,

Бүгінгіден азырақ.

Азаттықтың қадірін

Жастары аз ұғынбақ, - шыныменде азаттықтың ақ таңын қанша ғасырлар бойы армандаса да бүгінгі тәуелсіз елдің тәуелсіз ұрпағы тәтті кездің тәтті шағын дұрыс жағынан бағаламай жүргені ащы шындық. Бұл қоғамда өз тыныштығын өзі бұзып жатқан жандар қарасы өте көп. Мұның өзі кешегі тарихпен салыстыруға мүлдем келмейді.

Алашқа

Ау, Алаш, көзіңді бүгін ашар күнің!

Қарманып ілгері аяқ басар күнің!

Шығарып бір жеңнен қол, бір жерден сөз,

Адымдап асқар белден асар күнің.

Теңізім, телегейім – қайран елім,

Кемерлеп толқын атып, тасар күнің!

Ақ күміс, қызыл алтын жиғаныңды,