Әлемнің құрылысы және Күн жүйесінің пайда болуы

Пән: Физика .

Курс тақырыбы: Асторономиядан жалпы мәліметтер

Сабақ тақырыбы: Әлемнің құрылысы. Күн жүйесінің пайда болуы.

Сабақтың типі: дәріс

Сабақтың түрі: дәріс, сайыс сабақ

аспаптармен және қазіргі заман физикалық зертханасының құрал- жабдығымен жұмыс істеуге;

ақпараттың мәнін және мағынасын түсінуге;

қажетті ақпаратты таңдауға.

Кәсіптік құзыреттілік

дүниенің физикалық бейнесінің негіздерін білуге;

қазіргі замандағы жаратылыстану ғылымдарының рөлін түсінуге.

Сабақ мақсаттары

оқытушылық

Топ оқушыларына асторономиядан жалпы мәліметтер және әлемнің құрылысы, күн жүйесінің пайда болуы туралы мағлұмат беру.

тәрбиелік

Топ оқушыларын ғылыми тілде сөйлеуге үйрету,бір-бірінің ойын тыңдауға, ойларын құрметтеуге тәрбиелеу.

дамытушылық

Тақырыпты толығымен меңгере отырып,есте сақтау қабілеттерін, ойлау қабілеттерін, ғылыми көзқарастарын жетілдіру.

Пәнаралық байланыс

Физика

Сабақтың жабдықталуы

Р.Башарұлы Г. Байжасарова У. Тоқбергенова «Физика» Қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 11 сынып оқулығы.

С. Тұяқбаев, Ш. Насохова. Б. Кронгарт, В. Кем, В. Загайнова. Жаратылыстану-математикалық бағыттағы 11 сынып оқулығы.

Қосымша

Ж.Абдулаев Физика курсы

Сабақ мазмұны

Сабақ элементі, қарастырылатың сұрақтар,

оқытудың әдістері мен тәсілдері

Қосымшалар, өзгерістер

Ұйымдастырушылық сәт:

- амандасу

- аудиторияның сабаққа дайындығын тексеру (таза тақта, бос тұрған орындықтардың түп-түзу тұруы, еденге арналған және тақта сүртуге арналған шүберектің суланып салынуы) және оқушылардың (оқушылардың сыртқы киім киістерін, оқу құралдарының түгел бар болуы) сабаққа дайындығын тексеру;

- мәлімдеме бойынша сабақта бар оқушылардың түгел бар болуын тексеру;

- оқу сабақтарының журналына бүгінгі күнді, «жоқ» белгісін қойып, сабақтың тақырыбын жазу;

- сабақтың жұмыс жоспарын хабарлау.

3 мин

Сабақтың мақсаты мен міндеттерін хабарлау

2 мин

Жаңа сабақ :

Асторономиядан жалпы мәліметтер

Әлемнің құрылысы

Күн жүйесінің пайда болуы туралы

30 мин

Үй тапсырмасын сұрау

Сайыс түрінде

20 мин

Сабақты пысықтау:

Жаңа өткен материалды жоспар бойынша әрбір сұрақты қарастыру барысында бекіту және оқушылардың қосымша қойған сұрақтарына жауап беру.

Галактика деген не?

Әлемнің құрылыс деген не?

Астрономия ғылымы нені зерттейді?

Күн жүйесінің пайда болуы туралы не айта аласың?

Жұлдыздар деген не?

Гелиоцентрлік жүйе дегеніміз не?

Хаббл заңын айтыңыз

Күннің ішкі құрылысы туралы не білесің?

Жарқыраудың негізгі кластарын ата

Әлемнің құрылысын зерттеген қай ғалымдарды білесің?

5 мин

Үй тапсырмасы:

Р.Башарұлы Г. Байжасарова У. Тоқбергенова «Физика» Қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 11 сынып оқулығы 185-192 беттер

2 мин

Сабақты қорытындылау.

1) сабақтың қорытындысын айту;

2) белсенді оқушыларды айту;

3) белсенді түрде сабаққа қатыспайтын оқушыларға ұсынымдар жасау.

3 мин

Оқытушы _________ Мұрат Б.Қ.

Пән: Физика .

Курс тақырыбы: Асторономиядан жалпы мәліметтер

Сабақ тақырыбы: Әлемнің құрылысы. Күн жүйесінің пайда болуы.

Асторономиядан жалпы мәліметтер

Әлемнің құрылысы

Күн жүйесінің пайда болуы туралы

Күн жүйесі – Күннен, оны айнала қозғалатын 8 үлкен планетадан (Меркурий, Шолпан,Жер, Қызылжұлдыз, Есекқырған, Қоңырқай, Уран және Нептун ), планета серіктерінен, мыңдаған кіші планеталардан (астероидтардан), шамамен 1011 кометадан және толып жатқан метеорлық денелерден құралған ғарыштық денелер жүйесі. Күннен ең алыс орналасқан планетаға дейінгі орташа қашықтық шамамен 40 а.б. немесе 6 млрд. км-ге тең.

Күн – Күн жүйесіндегі орталық дене болып саналады, оның массасы Күн жүйесіндегі барлық денелердің жиынтық массасынан 750 есе артық. Сондықтан Күн жүйесінің массалар орталығы Күн қойнауында орналасқан. Барлық 9 үлкен планета Күнді айнала, дөңгелек дерлік орбита бойымен, бір бағытта қозғалады. Олардың орбиталарының бір-біріне қатысты көлбеулігі өте аз. Планеталардың Күннен қашықтығы белгілі бір заңдылыққа бағынған, яғни көршілес орбиталардың ара қашықтығы Күннен алыстаған сайын арта түседі. Планеталар қозғалысының физикалық қасиеттеріне байланысты Күн жүйесінің үйлесімді екі топқа бөлінуі ғарыштық денелердің кездейсоқ жиынтық емес екендігін көрсетеді. Барлық кіші планеталар да үлкен планеталар қозғалған бағытта Күнді айнала қозғалады, бірақ олардың орбиталары едәуір созылыңқы және эклиптика жазықтығына көлбеу орналасады. Кометалардың көпшілігі параболаға жақын өте созылыңқы орбита бойымен қозғалады. Айналу периоды миллиондаған жылға жетеді. Мұндай комета орбиталарының эклиптика жазықтығына көлбеулігі алуан түрлі, олар Күнді айнала тура және кері бағытта да қозғалады.

Шолпан мен Ураннан басқа планеталардың барлығының өз осінен айналу бағыты Күнді айналу бағытымен сәйкес келеді. Уран планетасының осі орбита жазықтығына 98° көлбеу орналасқан, сондықтан оның айналысы сырттай қарағанда кері болып көрінеді. Шолпан планетасы кері бағытта өте баяу айналады. Күн мен планеталар арасындағы қозғалыс мөлшерінің таралуы маңызды космогониялық сипаттама болып есептеледі. Күн жүйесінің орталық денесі Күн – жұлдыз, яғни қызған газды шар. Ол өзінің қойнауынан үздіксіз энергия бөліп шығарады. Күн бетінің күшті сәуле таратуына қарамастан, ол өзінің жоғары температурасын сақтап қалады. Күн жүйесінің қалған денелері – салқын денелер. Олардың бетінің температурасы Күн сәулесінің қыздыруына байланысты анықталады. Планеталар массасына, химиялық құрамына, айналу жылдамдығына, серіктерінің санына қарай екі топқа бөлінеді.

Күн жүйесінің планеталары.

Алып планеталар.

Күн жүйесінің төрт ішкері планетасы (Жер тобындағы планеталар – Меркурий, Шолпан, Жер, Марс) аса үлкен емес, олар тығыз тасты заттар мен металдардан құралған.

Алып планеталар – Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун және Плутон әлдеқайда көлемдірек, олар негізінен жеңіл заттардан (сутек, гелий, метан, т.б.) құралған, сондықтан олардың орташа тығыздығы қойнауындағы зор қысымға қарамай аз болады. Планеталардың екі тобының аралығында орналасқан кіші планеталардың химиялық құрамы Жер тектес планеталардың құрамына жақын. Біршама тар аймақта қозғалатын кіші планеталар бір-бірімен соқтығысып, өте майда сынықтарға ыдырайды. Осындай майда сынықтар метеорлық денелердің соққысынан да бөлінеді. Ал өте майда тозаңдар қосылғанда, зодиактік жарық құбылысы байқалады. Метеориттердің жасын өлшеу (құрамындағы радиоактивті элементтерге және олардың ыдырау өнімдері бойынша) Күн жүйесінің шамамен 4,6 млрд. жыл бұрын пайда болғанын анықтады.

Күн жүйесінің шегі

XX ғасырдың соңғы жылдарынан бастап планеталарды және Күн жүйесін қызу зерттеу дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Біз басқа жұлдыздардан планеталар жүйелерін тапқымыз келеді. Күн жүйесінің ішкі құрылымын зерттеп,…