Аминқышқылдары ашық сабағы, химия пәніне арналған

Теориялық сабақтың жоспары

Сабақтың тақырыбы. : Аминқышқылдары. Сабақтың мақсаты: студенттерге аминқышқылдарының гомологтық қатарын, құрылысын, физикалық және химиялық қасиеттерін, алыну жолдары мен қолданылуын тереңірек түсіндіре отыра, ой-өрістерін, ғылыми дүниетанымын дамыту.

Білімділік: студенттерге аминқышқылдарының гомологтарын, құрылысы мен қасиеттерін, алыну жолдарын тереңірек түсіндіре отыра біліктіліктерін дамыту.

Тәрбиелік: студенттерге аминқышқылдарының медицинадағы алатын орны мен маңызын түсіндіре отыра, өз мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыра отыра, таным қызығушылығына тәрбиелеу.

Дамытушылық: студенттерге аминқышқылдарының құрылысын, физикалық, химиялық қасиеттерін, алыну жолдарын тереңірек түсіндіре отыра, ой-өрісін дамыта отыра, пәнге деген қызығушылығын арттыру.

Сабақ түрі: аралас сабақ

Сабақтың әдісі: түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап.

Сабақтың ұзақтығы: 90 мин.

Пәнаралық байланыс: биология, физика, физиология.

Пәнішілік байланыс: азотты органикалық қосылыстар: аминдер анилин.

Керекті құрал-жабдықтар: компютер, кодаскоп,слайдтар, атом молекуласының модельдері , плакаттар, кеспе қағаздары.

Сабаққа пайдаланаған оқулықтар: Г.П. Хомченко «Химия» 378- 382 беттер, Э.Е. Нифантьев, Л.А. Цветков «Органикалық химия» 156-5-158 беттер, Б.А Мансұров «Химия есептер жинағы» кітабы, «Кирил мен мефодияның химия сабақтары» атты электронды оқулық.

Студент білуге тиіс: студент аминқышқылдарының гомологтық қатарын, физикалық, химиялық қасиеттерін, алыну жолдарын, қолданылуын білуі тиіс.

Сабақтық құрылымы: 1) Ұйымдастыру-3 мин. 2) Үйге берілген тапсырманы сұрау -20 мин. 3) Жаңа сабақты түсіндіру-40 мин. а) Аминқышқылдарының химиялық қасиетіне байланысты бейнетаспа көрсету. б) Аминқышқылдары молекуласының модельін құрастыру. 4) Жаңа сабақты бекіту-20 мин. а) Бекіту сұрақтары б) Түзу ме, қиғаш па?! Х,О-ойыны в) Венн диаграмасы. г ) Деңгейлік тапсырмалар 5) Қорытынды-7 мин. а) үйге тапсырма беру б) сабаққа қатынасқан студенттерді бағалау

Сабақ барысы: 1)Ұйымдастыру.

Студенттермен амандасып, түгендеп, сабаққа даярлықтарын тексеру.

2) Үйге берілген тапсырманы сұрау. Үйге «Анилин» тақырыбы және №35 № 36, №37, есептер берілген еді.

№35 есеп 63 грамм анилин тұз қышқылымен әрекеттескенде түзілетін тұз қышқылды анилиннің массасы.(г) Берілгені: Шешуі: m (С6Н5NН2)= 63г С6Н5NН2+НCl → С6Н5NН2∙ НCl Т/к: m(С6Н5NН2∙НCl)-? Мr(С6Н5NН2) =93 Мr (С6Н5NН2∙НCl) =3348 63- х 93- 3348

х= 63∙3348 =2268г Жауабы: 2268 г

№ 36 есеп Тұз қышқылды анилин 28 грамм натрий гидрооксидімен әрекеттескенде түзілетін анилиннің массасы. (г) Шешуі: Берілгені: С6Н5NН2∙НCl+ NаОН→ С6Н5NН2+ НCl m (NаОН)=28г Мr(С6Н5NН2) =93 Т/к: m(С6Н5NН2)-? Мr(NаОН)=40 28∙93 28 – х х= =65г 40 -93 40

Жауабы: 65 г

№ 37 есеп Анилин 44 грамм броммен әрекеттескенде түзілетін триброманилиннің массасы.(г) Берілгені: Шешуі: m (С6Н5NН2)=44г С6Н5NН2+3Вr2→ С6Н5Вr3 NН2+3НВr Т/к: m(С6Н5Вr3)-? Мr(С6Н5NН2) =93 Мr( С6Н5Вr3 NН2) =330 330∙44

44 – х х= =156 г 93-330 93 Жауабы: 156 г

Үйге берілген тақырып бойынша тақтаға студенттер шығып сабақ айтады және негізгі сұрақтар арқылы студенттердің білімі тексеріледі.

Негізгі сұрақтар: 1. Анилиннің құрылым формуласы қандай? 2. Анилиннің молекулалық формуласы? 3. Анилиннің қандай физикалық қасиеттерге ие? 4. Анилиннің химиялық қасиеттері? 5. Анилин қандай тәсілдермен алынады? 6. Анилин қайда қолданылады? Студенттерді бағалау жетондар арқылы жүргізіледі.(қызыл-5, көк- 4, жасыл-3)

3) Жаңа сабақты түсіндіру. Аминқышқылдары

Молекулаларының құрамында амин- NН2 және карбоксил тобы – СООН бірге болатын органикалық қосылыстарды аминқышқылдары деп атайды. Құрылысы және физикалық қасиеттері. Бұл қосылыстардың құрылысы олардың атауларында бейнеленген. Олар көмірсутек

радикалында аминтобы бар карбон қышқылдары болып табылады. Амин қышқылдарының молекуласындағы екі функционалдық топ бір-біріменсалыстырғанда әр түрлі орналасуы мүмкін, мысалы: Көміртегі тізбегінің соңында амин тобы орналасқан аминқышқылдар қатары 7 – кестеде келтірілді. Ақуыз құрылысында молекуласындағы карбоксил то пен амин тобы өте жақын орналасқан а – аминқышқылдары ғана болатынын айта кету керек. Аминққышқылдары – суда еритін түссіз кристалл заттар; олардың көпшілі- гінің тәтті дәмі бар.

1– кесте. Аминқашқаылдарының кейбір өкілдері.

Қышқылдардың Атаулары

Құрылымдық Формуласы

Аминсірке Аминпропион Аминмай Аминвалериан Аминкапрон Аминэнант

Н 2N – CH2- COOH H2 N – CH2 –CH2 – COOH H2 N – (CH2)3 – COOH H2 N – (CH2)4 – COOH H2 N – (CH2)5 – COOH H2 N – (CH2)6- COOH

Химиялық қасиеттері. Құрылысына сүйеніп аминқышқылдарының химиялық қасиеттері жөнінде не айтуға болады? Бұл заттардың молекуласының құрамына химиялық қасиеті бізге белгілі функционалдық топтар кіретіндіктен, аминқышқылдары қышқылдық та, негіздік те қасиет көрсетуі мүмкін деп болжауға болады. Бұндай жағдайда аминқышқылдары индикаторларға, мысалы лакмусқа қалай әсер етеді? Тәжірибе олардың ерітінділері бейтарап екенін көрсетеді. Бір функционалдық топтың индикаторға әсері басқа топтың қарсы әсерінен бейтараптанып отырады.

Кейбір аминқышқылдарының молекулаларында аминтобы мен карбоксил топтарының сандары әр түрлі болады, мысалы:

Мұндай аминқышқылдарыды қай функционалдық топ көп болса, соған сәйкес индикаторға әсер ереді. Аминқышқылдарының химиялық қызметінің екі жақтылығы, олардың басқа заттармен әрекеттесуімен дәлелденеді. Олар қышқыл ретінде негіздермен әрекеттесіп – тұз, ал спирттермен әрекеттесіп күрделі эфирлер түзеді, мысалы: NН2– CH2 – COOH + NаОН→ NН2– CH2 – COONа+ Н2О О NН2– CH2 – COOH +СН3ОН→ NН2– CH2 – C + Н2О O– СН3

Негіздер ретінде олар қышқылдармен реакцияласып, тұздар түзеді, мысалы: Н2N – CH2 – COOH + HCL [ H3N - CH 2COOH ] CL Мұнда біз органикалық химиядағы амфотерлі құбылыспен кездестік. Аминқыщқылдары – бұлар органикалық амфотерлі қосылыстар. Әрине, аминқышқылдарының бейорганикалық амфотерлі қосылыстардан айтарлықтай айырмашылықтары бар. Олардың молекулалары бір-бірімен реакцияласады. Оны шамамен былай көрсетуге болады: