Аминдер тақырыбы бойынша химия пәніне материал

Аминдер

Орындаған: Бахадыр С андуғаш Әбілқасымқызы

Аминдер дегеніміз – үш валентті азот атомының көміртекті радикалдарымен (тізбекпен) тікелей байланысқан, аммиак туындысы іспеттес күрделі органикалық қосылыстар. Мысалы, аммиакта үш сутекпен байланысқан азот атомы бар, егер ондағы бір сутек атомы бір радикалмен алмастырылса — оны біріншілік аминдер дейді. Ал екі сутек атомы бір түрлі не екі түрлі радикалмен алмастырылса екіншілік, үшеуі — үш радикалмен алмастырылса үшіншілік амин дейді. Біріншілік аминдегі азот екі сутек, бір радикалмен, екіншілік — екі радикал, бір сутекпен, ал үшіншілік — үш радикалмен байланысқан, яғни онда сутек атомы жоқ.

СН 3 —NH 2 метиламин біріншілік (CH 3 ) 2 NH — диметиламин екіншілік, (СН 3 ) 3 Н триметиламин — үшіншілік болады. Сутекпен алмастырылған радикалдың табиғатына орай алифатты және ароматты аминдер болып екіге бөлінеді. Мысалы, жоғарыда келтірілген үшеуі — алифатты немесе май қатарындағы аминдер болады. Ал, аммиактағы сутектер жоғарыдағы тәртіппен ароматты радикалдармен алмастырылса, олар ароматты аминдер деп аталады.

Мысалы:

Изомериясы. Номенклатурасы. Аминдердің изомериясы көміртек тізбегіндегі амин тобының орналасқан орнына және азот атомымен байланысқан радикалдың санына және соның құрылысына байланысты. Аминдерді әдетте аммиактың aлкилмeн алмасқан туындысы деп қарап рационал номенклатура бойынша атайды:әуелі, амин құрамындағы радикалдар аталады, содан кейін амин деген сөз қосылады.

Аминдерді алкилмен алмасқан аммиакты туындылары деп қарауға болады. Сутектің неше атомдары радикалмен алмасқанына қарай,аминдер біріншілік R—NH 2 , екіншілік R 2 NH және үшіншілік R 2 N деп топтарға бөледі. Сөйтіп, мұндағы біріншілік, екіншілік және үшіншілік деген түсініктер көміртек атомының сипатын байланысты емес, аммиактың азот атомындағы сутек атомдарының алмасу дәрежесіне байланысты.

Аминдердің алынуы:

1. Аминдерді нитроқосылыстарды катализатор ( Pt , Pd , Ni ) қатысында тотықсыздандырып алады :

R – NO 2 + 3H 2 → R – NH 2 + 2H 2 O

Өндірісте анилинді алу нитробензолды катализатор ( Pd , Pt , Ni ) қатысында тотықсыздандыруға негізделген :

C 6 H 5 NO 2 + 3H 2 → C 6 H 5 NH 2 + 2Н 2 O

Н.Н. Зинин (1842 жылы ) нитробензолды күкіртсутекпен тотықсыздандырып , анилин алған :

Нитробензолды шойын жоңқасы мен тұз қышқылы қатысында тотықсыздандырып та алады . Атом күйінде сутек бөлініп , ол нитробензолды тотықсыздандырады :

Fе + 2HCl → FеСl 2 + 2Н

C 6 H 5 - NO 2 + 6Н → C 6 H 5 - NH 2 + 2Н 2 O

Аминдердің химиялық қасиеттері

Аминдер аммиакқа ұқсас негіздік қасиет көрсетеді. Аминдердің негіздік қасиеті — аммиактан жоғары. Себебі аммиакта үш сутек атомының электрон бұлттары азотқа қарай ығысады, ал алкиламиндерде, мысалы, метиламинде екі сутек атомы тікелей жоне…