Антарктида құрлығы туралы 7 сыныпқа арналған материал

Антарктика(гр. ἀνταρκτικός — Арктикаға қарама-қарсы) — жердің ең оңтүстігінде орналасқан құрлық. Антарктиканың ортасы шамамен оңтүстік полюспен сәйкес келеді. Құрлықтың ауданы 14,4 млн км². Антарктика ресми түрде 16(28) қаңтарда 1820 ж. Фаддей Беллинсгаузен және Михаил Лазарев басқарған орыс экспедициясымен ашылды. Ертедегі гректер солтүстікте туатын Жетіқарақшыны "Арктикос"- деп атап, кейінен бүкіл солтүстік өңірді Арктика деп атаған. Ал оған қарама-қарсы жатқан Оңтүстік өңірді Антарктика деп атаған. Бұлардың дәл ортасында біздің планетамыздың солтүстік және оңтүстік нүктелерін (полюстері) жатыр. Осы екі 90 полюстерде барлық ойша жүргізілген географиялық меридиандар түйісіп, нүктеге айналады. Антарктида-Арктиканың орталық бөлігін алып жатқан Оңтүстік полярлық полюс құрлық. Антарктида жер шарының оңтүстік поляр аймағы болып табылатын Антарктиканың орталығында орналасқан бірден-бір материк.

Оңтүстік жарты шар және Антарктида

Ежелгі Гондвана материгінің құрамында бірге болғанына қарамастан, Антарктиданың қазіргі табиғат жағдайлары оңтүстік жарты шардың басқа материгіне ұқсамайды. Ол айырмашылықтар материктің оңтүстік поляр аймағындағы орнымен түсіндіріледі. Антарктида басқа материктерден алшақ орналасқан, олардан орасан зор мұхит айдындары арқылы бөлініп жатыр. Антарктида жағалауындағы өте салқын мұхит сулары материкті айнала қозғалатын Батыс желдерінің шеңберлік ағыс жүйесін құрайды. Антарктида жалғас Тынық, Атлант және Үнді мұхиттары суларының шеткі бөліктері негізгі мұхит айдындарынан осы шеңберлік суық ағыс арқылы бөлініп жатады. Сондықтан мұндағы судың беткі температурасы мен тұздылығы, тіршілік дүниесі құрамы жағынан аталған мұхиттардан үлкен айырмашылық жасайды. Сондықтан Антарктида жағалауындағы мұхит сулары шартты түрде Оңтүстік мұхит деп аталады. Материк пен оның жағалауындағы теңіздер табанына дейін қалың қайраңдар мұздықтармен құрсалған. Антарктиданың жалпы жері 13974 мың км (шельеф мұздықтар мен олар арқылы құрлыққа қосылып жатқан аралдары және 1582 мың км-дей мұз күмбездерін қоса есептегенде). Материктің ауданы 12,4 млн км, ал қайраңдық мұздықтар мен көршілес аралдарды қоса есептегенде 14

Антарктиданың негізгі ерекшелігі, жорамалданып жүргендей, неогеннен бері көлемі біресе кішірейіп, біресе ұлғайып тұратын материктің мұздық қалың жамылғысы болып табылады. Материктің мұз сауытын Мұзды Антарктида, ал оның астында жатқан құрлықты-Тасты Антарктида деп атайды. Бүкіл материкті қалың мұз басып жатыр. Оның территориясының 02-03 процентінде ғана мұз қабаты жоқ. Бұл биік тау шыңдары, ал кейде мұз құрсауының жоғары жағын қар басып жатқан аспандаған тау сілемдері, немесе антарктикалық көгалды алқаптар деп аталатын мұз қабатынан жақында ғана босаған шағын көлемді жағалау алаңдар. Мұздықтар күрделі тау құрылымдарын жасырып жатыр. Ұлы антарктикалық мұз қалқанының ең қалың жері қазіргі дерек бойынша 4200 метрден астам, ал оның көлемі 24 млн км шамасында. Оның мұзы бүкіл дүние жүзі қалыңдығының 50 м мұз қабаты боп жабуға толық жететінін айтсақ, бұл мұздың жалпы көлемі туралы өзінен-өзі түсінікті болар. Егер Антарктиданың мұздық сауыты ери бастаса, ол біздің планетамыздың барлық өзендерін, қазіргі өзендердегі бар суды есепке алғанда, 500 жылдан астам уақыт қоректендіруге жетер еді, ал дүние жүзілік мұхиттық деңгейі мұздық суынан 60 метрден астам көтерілген болар еді. Материктің мұз

Антарктика- Антарктида материгі мен ұсақ аралдары бар, оны коршаған мұхит кеңістігін қамтитын оңтүстік полюс атырабы. Антарктиканың шекарасына, негізінен, 48° және 60° о.е. арасындағы солтүстік жылылау және оңтүстік суық беткі сулардың түйіскен зоналары қамтылады. Антарктикаға соңдай-ақ осы сызыққа таяудағы Принц-Эдуард, Козе, Макуори және басқа аралдар да жатады. Ол антарктикалық және субарктикалық екі географиялық белдеуді қамтиды. [1]

Антарктида жайлы таңғажайып 10 дерек

Қызықты деректер / Пайдалы мәліметтер, География

kz2015

Антарктида – сырлы әрі ғажайып мекен. Жеті құрлықтың ішінде адамдардың мекендеуіне ең қолайсызы болғандықтан ең аз зерттелген құрлық. Назарларыңызға ол жайлы 10 ең қызықты деректі ұсынамыз.

10. Оның көлемі әрдайым өзгеріп отырады

Антарктидада теңіз мұзының қабаты бір аймақтарында кеңейіп жатса, басқа жағында кеміп жатады. Мұның бір себебі – үздіксіз жел соғып тұруында. Мысалы, жел солтүстіктен соғып тұратын болса, құрлық оңтүстікке қарай кеңейеді.Мұндай жыл сайынғы ауытқулар әр маусымда болып тұрады. Құрлықтың жалпы ауданы шамамен 11,7 миллион шаршы шақырымды құрайды, әр жаз сайын ол шамамен тағы 2,85 миллион шаршы шақырым мұзбен қоршалады. Қыста құрлық біршама кеңейеді. Оның ауданы 18 миллион шаршы шақырымға дейін жетеді. Бұл сандарды елестету оңай болу үшін – Еуропа құрлығы 9,8 миллион шаршы шақырымды алып жатқанын айта кетейік. Демек, әр қыста Антарктиданың аумағы Еуропаның аумағынан асып түседі.

9. Мұзды құрлық ғарыш қоқыстарын жинауға қолайлы мекен

Антарктика – метеориттерді жинауға өте қолайлы орта. Кез келген басқа жерде ғарыштан түскен қара үйінділер жер бетінде көрінбай қалады. Метеориттердің қалдықтарын тастан айыра алмайды, ал кейде тіпті ешкім көрмей де қалады. Өз кезегінде Антарктида – мұз бен қарға оранған аппақ құрлық. Сондықтан оның бетіне құлаған ғарыш қоқысын бірден байқауға болады.Сонымен қатар, мұзды орта метеориттерді жақсы сақтайды – көптеген табылған заттардың жасы миллион жылға жетеді. Ғалымдардың соларды іздеу үшін сапарлап келетіні де сондықтан. Антарктидаға метеорит іздеу мақсатында жасалатын саяхаттардың шығыны өзгелермен салыстырғанда аз. Ал Еуропа мен Америкадан іздеу игі іс емес. Бұл деректі мына бір мысалмен дәлелдей аламыз: 1976 жылдан бері АҚШ ғалымдары метеориттерді іздеу бойынша бағдарламалардың аясында Антарктидада 16 мың данасын тапқан.

8. Жыл сайынғы марафондар өткізіліп тұрады

Тұрғылықты халықтың жоқтығы Антарктидада спорт жарыстарын өткізуге кедергі келтірмейді. Элсуэрт базасында 2004 жылдан бастап ерекше марафондар өткізіліп келеді. Қатысушылар Оңтүстік Америкадан жеке ұшақпен ауа температурасы -17°С -12°С аралығында болатын жерге ұшып келеді. Ал желдің жылдамдығы секундына 5-12 метр. Бұл – спортшылар өткеретін көп кедергінің бірі ғана. Айтпақшы, марафон теңіз деңгейінен орташа 1000 метр биіктікте өтеді. Термостағы шайыңыз бірнеше минутта суып кетпеуін қаласаңыз – жеңілірек саналатын Мак-Мердо жарысына қатыса аласыз. Бұл жарыс Росса теңізіндегі мұзды қайраңында өтеді. Бұл марафонға «Мак-Мердо» (Америка Құрама Штаттары) ғылыми зерттеу орталығының жұмысшылары қатысады. Алайда мәреге барлығы бірдей жете бермейді – ауа райын болжау қиын, тіпті жазда да, сондықтан ауа райына тікелей байланысты.

7. Мұнда туристер келіп тұрады

Антарктикада экстремалдық туризмге мүмкіндіктер мол. Поляр шеңберін кесіп өту, пингвиндер отарын қиып өту, құрлықты зерттегендердің жолымен жүру, су астына түсу, ғылыми-зерттеу бекеттерін аралау және т.б. Бірақ мұның бәрін Антарктикалық түбекте жасауға болады. Онда салыстырмалы түрде климаты жылылау, ал жылына Денверде сияқты жауын-шашын жауады. Оны құрлықтың басқа бөлігімен салыстырып, қалжың түрде тропикалық деп атайды. 1300 шақырымға жалғасқан бұл түбек шалғай солтүстікте орналасқан және құрлықтағы ең ылғалды аумақ. Мұнда, тамаша қысқы әсем көріністің ортасында пингвиндер, итбалықтар мен жануарлар әлемінің басқа да өкілдері мекендейді. Әр жазда круиз лайнерлері Антарктикалық түбекке шамамен 35 мың туристі жеткізіп отырады. Әрине,…