Аңыз әңгімелер арқылы қиял мен шығармашылықты дамыту бағдарламасы

№260 орта мектебі

«Мектеп оқушыларының қиялын, ойын және

шығармашылық

қабілетін аңыз әңгімелер арқылы

дамыту, рухани- адамгершілік тәрбие

беру»

Мектеп психологі: Оспанова Рахима

Өтепбергенқызы

Арал қаласы

КІРІСПЕ

«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру керек,

тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі»

Әл-Фараби

Аңыз әңгімелер әрқашанда қазақ халқының өмірінде маңызды роль атқарып келген. Себебі, аңыз әңгімелердің мазмұнында халықтың тұрмыс тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет- ғұрпы, бүкіл болмысы, адамдардың өзара қарым-қатынасы, мінез-қүлқы т.б. бейнеленген. Ұрпақ тәрбиесінде ең тиімді тәрбие құралы ретінде аңыз әңгімелердің тілі жеңіл, түсінуі оңай болғандықтан, балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың қиялын дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор. Аңыз әңгімелер мектеп оқушыларының ой-өрісін жетілдіріп, қиялын, ойлау мен шығармашылық қасиетін дамытып, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды бойына сіңіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі дамыған бала - үздік оқушы, себебі жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, қиялы дамыған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, баланың қиялы мен шығармашылығын дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. "Құндылық" – ұғымын адам бола білу, қадір-қасиетті сезіну, өмірдегі өз орны (кәсібі, тәртібі, мінез-құлық, білімі, білігі) мен өмір сүру жолын

жетелейді. Сондықтан біз үшін құндылықтың өзегі – Адам, тәрбиесі – Адам болуға ұмтылыс жасау. Рухани-адамгершілік тәрбиесі – адамзат қоғамын үнемі толғандырып келе жатқан күрделі мәселенің бірі.

Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі жас ұрпаққа-адамгершілік-рухани тәрбие беру. Құнды қасиеттерге ие болу, рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталуы керек. Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың» деп бекер айтылмаған. Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, яғни адамгершілік құнды қасиеттерді сіңіріп, өз-өзіне сенімділікті тәрбиелеуде отбасы мен педагогтар шешуші роль атқарады. Рухани - адамгершілік тәрбие- екі жақты процесс. Бір жағынан ол үлкендердің, ата-аналардың, педагогтардың балаларға белсенді ықпалын, екінші жағынан- тәрбиеленушілердің белсенділігін қамтитын қылықтарынан, сезімдері мен қарым- қатынастарынан көрінеді.

I. Бағдарламаның өзектілігі: келесі факторлармен көрсетуге болады: - әлеуметке өздігінен танымды және өзін дамытуға жағдайы бар еркін адамның қажеттілігі; - Мектеп оқушыларының өздігінен танымдылығын дамытуды зерттейтін, оның ғылыми негізін талдайтын оқу орындарының қажеттілігі; - сабақ барысында оқу мен танымдық процестерді жетілдіру үшін тиімді әдістер, жаңа технологиялар пайдаланатын оқытушылардың аздығы.

II. Бағдарламаның мақсаты: Мектеп оқушыларының қиялын аңыз әңгімелер арқылы дамыту жолдарын ұсыну; - оқушыларға қиял және оның түрлері жөнінде түсінік беру; - оқу процесінде қиялды дамыту жолдарын жоспарлау; - аңыз әңгімелер оқу арқылы қиялдың ерекше түрі - арман қалыптастыру; - қиял-ғажайып аңыз әңгімелер арқылы оқушының бойында қиял түрлерін жетілдіру; - қазақ аңыз әңгімелерінде қиял-ғажайып дүниелер мол, олар адамды асыл армандарға бастайды, оның ұшқыр ойына қанат бітіреді, келешекке үміттендіреді. - тыңдаушыға ғибрат ұсынумен бірге эстетикалық ләззат беру. Аңыз әңгіменің атқаратын қызметі кең: ол әрі тәрбиелік, әрі көркем-эстетикалык әдеби қазына.

ІІІ.Бағдарламаның міндеттері:

• Бағдарламаның теориялық негізін терең оқу; • Проблеманы шешудің тиімді жолдарын іздестіру; • Мектеп оқушыларының қиялын аңыз әңгімелер арқылы дамытуда жаңа, тиімді әдіс-тәсілдер пайдалану.

IV. Бағдарламаның әдісі: Бала әрекетінің өнімін талдау, педагогикалық эксперимент, сұхбаттасу, бақылау;

V. Бағдарламаның жаңашылдығы мен практикалық маңыздылығы: Аңыз әңгімелердің қай-қайсысын алсақ та, ондағы айтылатын негізгі идея – ел бірлігін, өз отанын сүю, оны сыртқы жаулардан қорғау, батырлығы мен ақындығы сай келетін, сол кезеңнің өзекті, маңызды мәселелерін көтере отырып, аз сөзбен көп мағына беретін нақыл сөздері жас ұрпаққа тәлімдік-тәрбиелік, тағылымдық мәні ерекше.

VІ. Бағдарламаның негізі: - жеке әрекет жасауы жеке адамның өздігінен танылуына жағдай жасайды; - жүйелі жағдай жасау, бұл педагогикалық құбылысты бір – бірімен байланысты және бір – бірімен келіскен бүтін жүйені құрастыратын диалектикалы жинақты қарастырады; - әлеуметтік қатынастағы теорияны қарастырады.

Қиял туралы жалпы ұғым

Қиял дегеніміз — сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял ғана өзіндік сақталатын өзіндік заттарды модельдендіре алады» (Әл-Фараби). Адамда қиял пайда болған кезде ми қабығында бұрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға туседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып отырады. Уақытша байланыстарды қайта жасап, өндеу процесінде екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады: 1) әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен қасиеттеріне, алдына қойған мақсатына байланысты болып келеді. Бұл арада суды аңсап шөлдеген жолаушының қиялы мен екі-үш күннен кейін емтихан тапсыратын студенттің, машинасының тетігін жетілдіруді ойлап жүрген

инженердің қиялын салыстырып көруге болады; 2) қиялдың мазмұны мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де байланысты. Мәселен, көргені де, түйгені де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның қиялы мен енді ғана өмірге аяқ басайын деп тұрған жеткіншектің қиялын бір өлшемге салуға болмайды; 3) қиял адамның өскен ортасына, этностық ерекшелігіне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады. «Жаратылыстың құшағында,—деп жазады М. Жұмабаев, — меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада тұрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті». 4) қиял адамның барлық психикалық құбылыстарымен ұштасып жататын процесс. Мәселен, алға қойған мақсатты жоспарлап, жүзеге асырудың жолдарын іздестіру қиялсыз мүмкін емес. Бұл - қиялдың ерікпен байланысына жақсы мысал. Қиялдың ойлау процесінде алатын орны ерекше. Өйткені ойлау белсенділігі адамды шығармашылық әрекетке жете-лейді. Ал ондай әрекет қиялдың өте күшті дамуын қажет етеді. Ойлау мен қиял бір-бірімен тығыз байланысты. Жан қуатт