Ақан сері Қорамсаұлы туралы ашық сабақ 10 сынып

Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді, Жаманнан үлгі болар сөз қалмайды”

Ақан сері

Сабақтың тақырыбы: Ақан сері Қорамсаұлы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

1. Ақан сері Қорамсаұлы өмірінен толық мағлұмат беру,

2. Ақан өміріндегі ауыртпалық кезеңдерді сипаттау арқылы ой қорытынды

жасату.

Дамытушылық:

1. Ойлау қабілеті мен тіл мәдениетін, шығармашылық қабілеттерін дамыту, ойларын еркін айта білуге қалыптастыру.

2. Пікір айта білуге, ізденімпаздыққа дағдыландыру.

Тәрбиелік:

1. Ақынды сүйе білуге, оның өлеңдері арқылы табиғатты, елді, жерді қадірлеуге, сабақ барысында бір-бірін құрметтеуге тәрбиелеу.

2. Оқушыны өз ойын тұжырымдауға және басқалардың көзқарасын сыйлауға үйрету, өлеңдегі кейіпкерлер бейнесін талдау арқылы адамгершілікке, мейірімділікке, қамқорлық жасауға, сезімталдыққа, жанашырлыққа тәрбиелеу.

3. Халық арасындағы ерекше тұлғаларды қастерлей білуге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Сараптама жасау, зерттеу сабағы.

Сабақтың әдісі: түсіндірмелі, сұрақ- жауап, топтық, блум әдісінің кейбір элементтерін пайдалану, СТО.

Сабақтың көрнекілігі: Слайдтар, бейнеайдар, Ақан бейнесі, үлестірмелі қағаздар.

Пәнаралық байланыс: Қазақстан тарихы, музыка.

Сабақ барысы:

I . Ұйымдастыру. /5минут/

Топ студенттерін сабаққа бейімдеу, сабақтың өту тәртібімен таныстырып,

назарын сабаққа аудару.

ІІ. Үй жұмысын тексеру.

1. 19 ғасырдағы қазақ халқының әлеуметтік жағдайы, тарихы.

2. Сал-серілер кімдер? Олардың айырмашылығы неде?

3 . Біржан сал Қожағұлұлының өмірі мен өскен ортасы.

4. Біржан деп атым шықты алты алашқа

5. Біржанның айтыскерлігі (Біржан - Сара айтысы)

6. Біржанның өзіне дейінгі ақындардан өзгешелігі неде?

7. Біржан өлеңдеріндегі қоғамдық әлеуметтік мәселелер нені аңғартады?

8. Біржан өмірінің мәні неде?

Актуалдау. «Миға шабуыл» стратегиясы арқылы «Құлагер» фильмінен үзінді көрсетіп, «Құлагер» әнін тыңдатамын.

Оқытушының сөзі: Әр әні бір тарих Біржанның замандасы әйгілі Құлагердей жүйрігі бар, Базаралы деген тазысы, Көкжендет деген болат топшылы Қаршығасын қолын қондырған Ақан сері Қорамсаұлының өмірі мен шығармашылығымен танысу, оның шығармаларының тақырыптарын ашу бүгінгі сабағымыздың мақсаты болып табылады.

Құрметті студенттер, бүгінгі сабағымызда блум әдістерінің кейбір элементтерін пайдалана отырып жүргіземіз. (Студенттерді алдын ала үш топқа бөліп тапсырмалар берілді.) Үйге берілген тапсырмалар бойынша өз тақырыптарыңызды қорғап, ұжымдық жұмыстарыңызды көрсетесіздер.

Сол топтармен танысып қойыңыздар. Тақтадан көрсетемін. (Слайд)

1. «Құлагер» тобы

Өмірбаяны мен қазіргі қазақ әдебиетінде алар орны

2. «Заман адамы» тобы

Азаматтық лирикалары

3. «Балқадиша» тобы

Махаббат туралы өлеңдері

Негізгі бөлім.

1. Жаңа тақырыпқа кіріспе

Оқытушының сөзі «Тұсында сері болсын, пері болсын

Ұнайды өмірімен Ақан маған», деп І.Жансүгіров ағамыз айтқандай, бүгін сабағымызды әрине «Құлагер» тобынан бастаймыз.

Ақан серінің өмірі мен өмір сүрген қоғамы туралы өз постерлерін қорғайды. Тақтағы шығып, топ мүшелері әрқсйсысы өз пікірін айтады, бүгінімен байланыстырады.

Сара: Ақан 1843 жылы қыркүйек айында өмірге келген. Ата- анасы, ауыл- аймағы тойлатып, балаға Ақжігіт деп ат қояды. Бала сүйкімді, алғыр болып өседі. Ауыл- аймағы, ата- анасы еркелетіп, Ақан деп атап кетеді.

Жәнібек: Баласының зеректігін таныған әкесі Қызылжардағы Уәли ахун хазіреттің медресесіне оқуға береді. Мұнда ол мұсылман салтындағы біліммен үш жыл сусындайды. Имандылық шарттарын меңгереді. Сонымен қатар ол араб, парсы тілдерін жетік меңгереді. Сондай- ақ Шығыс аңыздарын сүйіп оқиды. Низами, Сағди, Фердауси сынды Шығыс классиктерінің шығармаларын жатқа біледі. Ақын Қызылжарда шығыстың әдеби, мәдени мұраларымен ғана танысып қоймай, қазақ жерінің Қызылжар секілді қалалары мен бекеттеріндегі патшалық Ресейдің қоныстанушылары, солардың балалары үшін ашылған мектептер, сол мектептерде дәріс беретін зиялылар өздерімен бірге ала келген еуропалық мәдениеттен де хабардар болады. Ақан орыс тілін жақсы меңгереді.

Саламат:

Әсемгүл: Ақанның атағы елге жайыла бастағанда әкесі Қорамса Бекбас деген адамның сегіз ұлының ішінде еркін өскен Фатима сұлуға құда түседі. Бірақ ол оң жақта отырғанда ауырып, Қорамсаға келін болып үлгірмей қайтыс болып кетеді.Ақан бойдақ жүруді ар санап, кейін Шомайт қожаның Фатима деген қызға үйленеді. Бұл Фатимадан бір ұл, екі қыз көреді. Алайда 10 шақты жыл өмір сүргеннен кейін ауырып қайтыс болады. Бірде Ақан Тінәлі деген кісінің айттырып қойған Ұрқия деген қызын алып қашады. Ұрқияда 3 айдан кейін төсек тартып, ауырып қайтыс болады. Бірінен соң бірі өліп, Ақанның басына түскен мұндай тағдыр тауқыметі ақын жүрегіне әсер етпей қоймайды. Десе де ел аралап жүріп Жүсіптің Жамал деген қызына ғашық болады. Ел қайғысы мен өз қайғысы қосыла келіп, Ақан жанын жегідей жейді.Отаршылық саясаттың зұлымдығы, жергілікті әкімдердің аярлығы, жағымсыз тоғышарлық мінездерді өз шығармаларына арқау еткен ел қайғысы, ал алған жарлары бірінен соң бірі өлгені, Құлагерінен, қаршығасы Көкжендетінен, бүркіті Қараторғайынан айрылған өз қайғысы Ақанның дертке ұшырауына, өмірден түңілуіне әкеліп соқтырады. Өмірінің соңында елден жырақ кетіп, оңаша өмір сүреді. Ақан жанын түсінбеген ел оны жынданды деп есепт

Ерлан:

Бүгінгі орны туралы да айтып кетеді.

1-ақын:

Сол – Ақан, жүрген жері сайран Ақан,

Жүрегін махаббатқа жайған Ақан.

Өзі жылап өтсе де, қалың елін

әнімен әлдилеген қайран Ақан!

2-ақын:

Кісі емес Ақан төрде билік айтқан,

Ұры емес ауыл торып, ел шулатқан.

Нәпсісін дүниенің бойға жаққан.

Ол емес және өзінің малын баққан,

Жалшы емес және байдың отын жаққан.

Кісіні ит етінен жек көретін

Дау қуып, арыз айтып, биге жаққан.

1-ақын:

Төренің қасындағы қасына ерген

Өзін ел құрмет қылған көрген жерден.

Жерлерді тоқты сойған тұлпар қылып,

Сал сүрей, саңлақ мініп, сұлу сүйген.

Жүйрік ат, сонар соят, қыз-қырқынмен,

Өмірді өткізген жан өз ырқымен.

Өмірдің ащы емес, тұщысын да

Қызықтап жігіт ойын, қыз күлкімен.

2-ақын:

Саңлақ ед шыққан мыңнан, озған жүзден

Көп сұлу көзін сүзген күнді өткізген.

Қызықтың айдынында құлаш ұрып,

Армансыз қаздай қалқып, қудай жүзген.

3. ақынның сөзі: Ақан сері – қазақ халқының рухани мәдениетінің тарихындағы қайталанбас ерекше дарынды тұлға. Оның өлеңдерінің басты ерекшеліктері мен сипаты болашақ ұрпақтың рухани байлығы болып саналатындығында. Бүгінгі шарада ол өленді айтпай кетуге болмайды. «Адамның біліміне ақыл серік» атты өлеңіне назар салыңыз.

(Өзі жатқа оқиды)

«Адамның біліміне ақыл серік»

Жігіттер, өнер үйрен заманыңда,

Денсаулық әлің келген аманыңда.

Жайылып сахарада жатамыз деп,

Мінекей, қалдық дұшпан табанында.

Жігіттің шешендігін дауда сына

Мақтаған қыран құсты ауда сына.

Қарын тоқта әркім-ақ үйде батыр,

Жігітті батырсынған жауда сына.

Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді,

Жаманның үлгі болар сөзі қалмайды.

4 ақынның сөзі: Ақаннан қалған тағылым-тәрбиесі, үлгі өнегесі мол, пәлсапалық мәні терең, мағыналы ғибрат, ділмәр сөздер қаншама! Мысалы:

Дүние бір сырғанақ сайқал екен,

Күн түскен күзгі шөптің мысалындай немесе

Ақыл – шам, керек оған май мен білте,

Сасарсың кеш боп қалса, егер ерте.

Кеш болмай күн бұрыннан жабдық сайлап,

Қолыңа түсіре бер бірте-бірте.

Оқытушының сөзі: Ақан серінің елдің жер-судан, қоныстан айырылуына наразылық білдірген азаматтық лирикалары мен сықақ өлеңдері де өткірлігімен ерекшеленеді. Сол шығармаларына тоқталып кетуге сөз кезегін «Заман адамы» тобына беремін. Ақан серінің қай өлендерінде отарлық езгіні суреттелген сол өлеңдерін оқып беруіңізді сұраймын.

«Зерттеуші» тобының сөзі: /7минут/

әдебиет пен тарихтың өзара үндестігін таныту

Ақан сері пен тарихтың өзара шығармаларындағы әдебиет үндестігі

Алаш әдебиеті

Әдебиет

Тарих

Ресейдің патшалығы өзінің Қазақстанды отарлау саясатын қарқынды дамытты.

Қазақ даласын орыстандыру саясатын қолға алды, орыс-қазақ мектептері көптеп ашылды.

1867-1868 жылдардағы реформа бүкіл қазақ жерін қамтыды. Онда үш генерал – губерна-торлық әкімшілік құрылды.

Қазақстан патша өкіметінің жаңа басқару жүйесіне өтті, елді патша үкіметі тағайында-ған орыс әкімдері басқара бастады.

Патша үкіметінің қолдауына сүйенген жергі-лікті ел билеуші болыстар мен ауылнайлар елге қиянат жасауын тоқтатпады.

Қазақтың өз ішінде бәсекелестік, бақталастық, парашылдық, ымырасыздық, билікке ұмтылу, ел қамынан өзінің жеке басының мүддесін жоғары қоюшылық дендеді.

Әкімдердің, би-болыстардың парақорлығын, байлардың өз құлқынын ғана ойлайтын арамза іс – әрекеттері ақынның «Заман адамы», «Заманға қарап айтқан сөз » («Заман туралы») өлеңдерінде сыналды.

«Пара-пар крестьянға тең болмадық» («Пәленің басы патшаның өзінде екен») өлеңінде патша өкіметі қазақтың жерін де, ма-лын да алып, шаш етегінен пайда тауып отыр-ғандығын, бірақ қазақ халқының басқалармен тең еместігін айта келіп, ақын өкімет алдына заңды тілектер қойды.

«Жүсіп төреге» өлеңінде кешегі төрелік дәуре-ні өтіп, қолынан билік кетсе де, төренің кезінде елге жасаған қиянаттарын, ғайбат сөздерін сынап, қиямет таразысын есіне салады.

Ақын «Құлагер» өлеңінде жүрегіне жазылмас жара салған әлсізге әлдінің қиянаты, бәсекелес-тік, бақталастық заманының ақиқатын ашады.

Ресей әскерінің зорлықшыл әрекеттерін көзі-мен көрген Жаяу Мұса қатты налиды, ән-жы-рына қосады. «Сүйіндік», «Толғау», «Хаулау» әндеріне өмірден көрген сондай қиындық қиянаттар арқау болады

Алаштың ұлттық және саяси тәуелсіздікке жету идеясы

Тарихи деректер мен әдеби дәйектердің алаш қозғалысының мақсатын өзара үндестікте айқындауы

Зерттеу

Үндестік

ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы Қазақстандағы Ресей патшалығының отаршылдық, басқыншылық саясаты мен ел билеудегі жаңа реформасының шынайы көріністері Ақан сері шығармаларында айқын көрінді. Әділетсіздікке, орыстандыру саясатына, жөнсіз қиянатқа қарсы үн, батыл сын айтылды, өлеңі мен өнері арқылы күресті.

«Пара-пар крестьянға тең болмадық» өлеңі

Тақырыбы: Ресей патшалығының қазақ жеріндегі отарлау сясаты туралы

Мазмұны: Ресейден көшіп келе жатқан орыс шаруаларына қазақтың жерін беріп, қазақтарды атамекенінен қудалау арқылы ақынының отарлау саясатына наразылығы

Идеясы: Ресей патшалығының отарлау саясатын сынау, қазақтың қаймағы бұзылмаған дәуірін аңсау

«Пара-Пар крестьянға тең болмадық»

(Студент жатқа оқиды)

Пара-пар крестьянға тең болмадық,

Тартылып қай жараға ем болмадық?!

Малымыз, жерімізден пайда тиіп,

Қалайша патшамызға дем болмады?!

Сексен бес жыл болыпты поддандыққа, («бодандық» сөзінің шығу тегі)

Қайырсыз патшамызға ел болмадық.

Құр мен қоян секілді алуға оңай,

Қай жұртқа аңқаулықпен жем болмадық?

Қазақ малы азайса, халқың азар,

Қалайша бай көпестер дүкен жазар?

Патшалық дүкендердің бәрі көмір,

Сөзімнің дәлеліне салсаң назар.

Қазақ малы кемісе, бәрі кемір

Үрбіт, Мәскеу, Мәкәрші – күллі базар.

Сиыр, қой, жылқы қылы, май терісі

Фабрикте асыл пұлды жүннен тозар.

Шолақ мәстек, қубөшке крестьян,

Қазақтың байлығына бермес ажар.

«Заман адамы» өлеңі

Тақырыбы:

Ресей патшалағының отарлау саясаты туысындағы ел тағдыры

Мазмұны:

-Ел басқарып отырған әкімдердің қарапайым халыққа жасаған қиянаты;

- Өздерінің қалтасын толтыру үшін қандай да болса арамзалыққа дайын екендіктері;

-Жақсылық жасаймын деп, жанжал жасайтындардан аулақ болу;

- Жамандардың жақсыларға сын тағуы;

-Жылдан – жылға заманның азып бара жатуы;

-Жамандықтың жақсылықтан асып кетуі;

-Барлығының бай, би, болыс, ауылнаймен бір болып, кімге арыздасып баруды білмеу;

-Оларға ешқандай сенім артта алмайтындығы туралы.

Идеясы:

Қазақтың еркіндігін, ынтымақ – бірлігін аңсау

«Заман адамы» /Студент жатқа оқиды/.