Астана – Отанымыздың жүрегі, бастауышқа зерттеу жұмысы

І. Кіріспе

«Астана – Отанымыздың жүрегі,

тәуелсіздігіміздің тірегі»

Н.Ә.Назарбаев

Астана – ұлан ғайыр еліміздің бас қаласы, әлем таныған жас қала. Біздің дәуіріміздің ХІ-ХІІІ ғасырларында Арқада қыпшақ тайпалары көшіп-қонып жүрген. Өткен ғасырда археологтар Ақмола жерінен көне қаланың орнын тапты. Бозақ – қазіргі Астанадан небәрі 15 шақырым жерде. Қалашық Х-ХІІІ ғасырларда гүлденіп, Жібек жолы бойындағы сауда орталықтарының біріне айналған. Сондай-ақ Бозақ қыпшақ билеушілерінің Елордасы болған. Демек, Елбасымыздың Астана орнын Арқа төсіне таңдауы кездейсоқтық емес, тарихты болжап, болашақты түйген көрегендік. 1996 жылы Ақмола қаласын астана жасаймыз дегенде қоғамның басым бөлігі күмәнмен қарады. Алайда 1998 жылдың 10 маусым күні тәуелсіз Қазақстан жаңа да жас қала – Астананың атын бүкіл әлемге паш етті.

Зерттеудің өзектілігі. Етек-жеңін енді қымтап, есін жиған егемен елдің бірегей ұлдары Қазақ елінің болашағы үшін барын шаша еңбек етті. Халқымызда «Басы қатты болса, аяғы тәтті» деген дана сөз бар. Астана дамып, көркейе түсті. Айбынды Астанамыз жарық жұлдыздай жарқырады. Астанамыз әр күні жылға татитын, әр жылы ғасырға тең қарқынмен дамудың даңғыл жолына түсті.

1999 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Астана «Әлем қаласы» атағына ие болды. Астананың тарихын зерделей отыра, ондағы бабаларымыздың жасаған ерен еңбектеріне әділ баға беру, олардың ерен еңбектерін ұрпақтан ұрпаққа жар сала отырып жеткізу зерттеу жұмысының құндылығы, өзектілігі болып табылады.

Астана – сәулеті келіскен алып шаһар. Бас қаладағы ең ғажайып, әсем мұнара – Бәйтерек. Тіршілік иелеріне тірек, сүйеніш, қорған, пана деген ұғымды білдіретін алып мұнара еліміздің символына айналған. Гүлденген Астанамыз, түрленген жас қаламыз – елдік пен тұтастықтың ғажайып үлгісі.

Не деген махаббат сұрапыл,

Тәңірден берілген нұр, ақыл.

Астана қазақты ғаламға,

Танытпай қоймайды, тұра тұр, - деп

Қ.Әбілдақызы жырлағандай, Астана – Елбасының ғажайып ерлігі. Жас ұрпақтың келешегін ойлайтын кемеңгер адам Нұрсұлтан Әбішұлының ұлы дала төрінен асқақ та ғажап қала тұрғызуы – теңдессіз қайсарлық. Әр елдің Астанасы – сол елдің төлқұжаты. «Астанасына қарап елін таниды» деген Елбасы сөзінде терең мән бар. Нұрсұлтан Әбішұлы «Еуразия жүрегінде» атты кітабында: - қалалардың да адамдар сияқты өз тағдыры болады. Олардың әрқайсысының өз аты, қайталанбайтын өмірбаяны, дүниеде ешбір жерге ұқсамайтын өзіндік айрықша мінезі мен белгілері бар», - деп жазыпты. Британдық «The Sunday Times» газеті өзінің 2005 жылғы 20 ақпандағы нөмірінде: «Астанада жасалып жатқан жұмыстардың ауқымы адам нанғысыз. Оны жүзеге асыру үшін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан болу керек», - деп жазды. Ендеше, аяулы Астана - Елбасының тарихи қолтаңбасы. «Біз жаңа астананың негізін салдық. Бұл - бостандық туралы ежелден далалық арман мекен еткен қала. Бұл - біздің он бес жылғы жолымыз бастап әкелген және бүгінде осы жол енді ғана басталатын қала. Бұл - біздің жол, Қазақстан жолы», - дейді Н.Ә.Назарбаев.

Астана – өте жас қала. Қаланың Елорда мәртебесін иеленгеннен бергі жылнамасы адамзат тарихы үшін қас-қағым сәтпен пара-пар екендігі даусыз. Алайда, бұл қаланың шежіресі тарих тереңінен тамыр тартады.

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы өзінің «Еуразия жүрегінде» атты кітабында Қазақстанның қазіргі астанасы бабалардың бағзы мекенінде қоныс тепкендігін атап өтеді. Астананың авторы, әрі бас сәулетшісі Нұрсұлтан Назарбаевтың бұл тұжырымын қуаттайтын ғылыми негіз де бар. Археологтар қазіргі Астананың оңтүстік-шығыс беткейінен орта ғасырдағы Бұзоқ қаласының орнын тапты. Ғылыми зерттеу нәтижелеріне сүйенсек, осыдан он екі ғасыр бұрын іргесі қаланған ежелгі қалашық ғасырлар бойы салқар Сарыарқаның саяси және рухани орталығы қызметін атқарған.

Сонымен, бірнеше жыл тынбай зерттеу жүргізген Есіл археологиялық экспедициясы Астананың төл тарихы іргетасы ІХ ғасырда қаланған ежелгі Бұзоқ қаласынан бастау алатынын дәлелдеді. Сол замандағы Оңтүстік пен Шығыс өркениетін Русь, Византиямен жалғастырған алтын көпірдей болған Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан Бұзоқ шаһары Қыпшақ хандығының резиденциясы һәм дала көшпелілерінің ірі сауда-әкімшілік орталығы болған-мыс деген дерекке сүйеніп отырмыз. Кейбір деректер бүгінгі Астанамыздың түп тарихы XVIII ғасырдан бастау алады деген болжам жасаған-ды. Алайда, еңселі Елордамыздың ежелгі Бұзоқ қалашығының орнына салынғаны туралы ғылыми тұжырымдар әлгі болжамды жоққа шығарады. Сонда біздің Астанамыздың мыңжылдық тарихы бар деген батыл тұжырым әр қазақстандықтың мақтаныш сезімін оятары даусыз.

Жұмыстың мақсаты: Қазақ халқының мәңгілік ел болу жолында өз астанасын құрып, нығайтудағы еңбектеріне жан-жақты зерттеу жүргізу, тарихи деректерге сүйене отырып, Елбасымыздың ел бірлігін, ынтымақтастығын сақтап қалудағы өзіндік орнын, астана құрудағы ерен еңбектеріне баға беру.

Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы: Егер Қазақстан астанасының тарихы мен оны осындай көркейгей дәрежеге жетуі жолында ерен еңбек сіңірген Елбасының ерлік істерін тарихи-тағылымдық жағынан жүйелеп, зерделей-зерттей алсақ, тәрбиелік мәнін айқындай алсақ, оған әдістемелік ұсыныстар жасалынса, онда мектеп қабырғасында-ақ тарихи құндылықтарды бағалай білетін, бабалар рухын қастерлей алатын нағыз ұлтшыл, патриоттық саналы жоғары тұлғаны қалыптастыра аламыз.

Зерттеудің міндеттері.

Қазақстанның бүгінгі астанасы Астананың құрылу кезеңдеріне сипаттама жасау;

Ондағы Елбасының ерлік істері, ерен еңбектері туралы тарихи-тәлімдік, әдеби көзқарастарға талдау жасау;

Қазақ қоғамындағы тарих пен тұлғаға қатысты идея сабақтастырылып, жаңа көзқарастар тұрғысынан түсіндіру.

ІІ. Негізгі бөлім

2. 1 Астананың алғашқы тарихы

Бозоқ – Дешті Қыпшақ астанасы: Ата Түріктің ортаншы ұлы Бозоқ Ұлы Даланың орталық бөлігі саналатын Сарыарқаға ордасын тікті. Бозоқ қаласы X-XІ ғасырларда тұрғызылған және Дешті Қыпшақтың көшпелі тайпаларынан шыққан әміршінің тұрағы, ордасы болған дейді. Қаланың тарихында екінші кезең Қыпшақ хандығының (Х-ХІғ.) далада күшею кезеңіне келеді. Осы орынды мекендеген қыпшақтар орларды тазартты, қыш кірпіштерден және ағаштан үйлер салды. Алаңдар ортасында киіз үйлер тұрды. Осы орынды игерудің үшінші кезеңі алтын орда дәуірінде (XIII-XIV ғ) басталды және жаңа мерзімге дейін жалғасты.

Ақмола бекінісін құру туралы шешім: 1822 жылы Александр Бірінші Сібір қырғыздары туралы жарғы қабылдайды. Ақмола аумағында көшіп жүрген орта жүз қайта құрылған Омбы облысының құрамына кіріп, әкімшілік өңірлер мен ауылдарға бөлінеді. Жақын арада Ақмола бекінісін салу туралы мәселе шешіледі. 1830 жылы 28 мамырда өңірлік бұйрықты салуға Петропавлдан арбаларымен 200 адам бар Ф.К.Шубин отряды шығады. Офицер 1830 жылы 18 маусымда сауаттылар қол қойған және сауатсыз ақсақалдардың таңбалары салынған құжат құрастырылады. Атауды өзгертпей, патша әкімшілігінің барлық қағаздарында орын Ақмола аталып кетті. Онда бекініс тұрғындары небәрі 313 адам болатын. Ақмола Ресейді Орталық Азиямен байланыстыратын транзиттік тармақ ретінде сауданы, өнеркәсіп пен мәдениетті дамыту үшін өте ыңғайлы болды. Осы жерге Сібір, Орал, Орта Азиядан көпестер келіп қоныстанды. Уақыт өте келе шағын әскери бекініс шағын қалаға айналды. Қазіргі заман тілімен айтсақ, Ақмола инвестициялық тартымдылыққа ие болды. Қала мәртебесі Ақмола станицасына Ресей империясының Ішкі істер министрлігінің 1862 жылғы 7 мамырдағы шешімімен берілді.1868 жылы жоғары жарлық бойынша бес уезден тұратын ауқымды Ақмола облысы құрылды: Ақмола, Көкше

Тың игеру: Ақмола тарихының келесі бір кезеңі — тың жерлерді игеру жылдары. Бүкіл одақтың жастары Никита Сергеевич Хрущевтің орасан күрделі ойын іске асыру үшін жолға шықты. 1954 жылдың екінші наурызында еріктілердің бірінші эшалоны Алматыдан, ал бесінші наурызда Мәскеуден келді.

Тарихи деректерге сүйенетін болсақ, 1953–1958 жылдар аралығында, Ақмола облысына 270 мың адам келген. Олардың біразы осы аймақта мәңгілік қалып қойды да. Тың жерлерді игеруге орай Ақмола облысы елдің ең басты астықты аймағына және ауыл шаруашылығы машиналарын жасаудың ірі орталығына айналды. 1953-1956 жылдар ішінде облыста 3,5 млн.га тың жер көтерілді. Қала өркендеп дами бастады және 1960 жылы 26 желтоқсанда Астықты өңірді құру туралы жарлық шықты. Ал 1961 жылдан бастап қала Целиноград атала бастады.

Жаңа астана: 1992 жылы Целиноград қайта Ақмола атана бастады. Ал 1994 жылғы 6 шілдеде Қазақстан Республикасы Жоғары кеңесінің астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы қаулысы қабылданады.1998 жылы 6 мамырда жаңа елорданың атауы Астана болып өзгертілді. 1998 жылы 10 шілде Қазақстанның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді.

Олай болса, ежелгі өркениеттің ошағы болған Есілдің бойында тәуелсіз Қазақстанның еңселі Елордасы бой көтерді.

Ұлы көш

Еліміздің бас қаласын Алатаудан Арқаға көшіру жөніндегі Елбасы идеясы 1994 жылы жария етілген. Тосын жәйт, әрине. Ел күтпеген. Сондықтан да, Мемлекет басшысының бұл байламы қоғамда екіұдай пікір туғызған-ды. Шынымен де, бұл кезеңде ел экономикасы еңсесін тіктей қоймаған. Өзіміз «өтпелі кезең» деп айдар таққан уақыт. Мұндай кезеңде астананы көшіру өткелде ат ауыстырғанмен бірдей еді. Солай бола тұра, дағдарыс қыспағындағы елдің бас қаласын Арқаға көшіру туралы Елбасы шешімі шын мәніндегі тарихи тәуекел болды. Дәл осындай батыл қадамды бірде-бір елдің басшысы жасамағаны тарихтан белгілі. Әлемдік тәжірибеде саяси орталықтарын ауыстыру арқылы экономикалық дамуына серпін берген мемлекеттер жоқ емес. Жаңа астана жаңа экономиканың, жаңа дәуірдің символына айналуы шарт. Біздің Елордамыз осындай мазмұндағы тарихи жауапкершілікті еркін еңсергеніне бүгін куә болып отырмыз. Астана Қазақстанның әкімшілік-саяси орталығы ғана емес, жаңа дәуірдің сәулеті мен дәулеті жарасқан жаңа қаласына, ұлттық тарихымыздың жаңа парағына айналды. Рекордтық қысқа мерзімде.

Иә, Астана – Елбасының төл перзенті. Елбасы – Астананың авторы һәм сәулетшісі. Ерке Есіл жағасынан бой көтерген жаңа Астананың құрылысы әлемдік қауымдастық алдындағы Елбасы қайраткерлігі мен көрегендігінің парқын айғақтай түсті. Ең әуелі, Астана – еліміздің мемлекеттік қауіпсіздігінің кепілі. Шекараға тым жақын орналасқан елорда мемлекет үшін қатер алаңы болатыны дәлелдеуді қажет етпесе керек.

Астана көші – ұлы мұратты көздеген Ұлы көш!

Сәулетті Астанамен тағдыры тоғысқан, халқымен жүрегі бір Елбасы бастаған нұрлы көш – Қазақстанның Тәуелсіздік жолы ешқашан адаспақ емес. Елбасы бізбен бірге. Астанадай ғаламат қала Қазақ жерінің мәңгілік жерұйығына айналады.

2. 2 Астана – Н.Ә.Назарбаевтың туындысы

Көшбасшылығында – көрегендік, саясатында – сұңғылалық бар біздің Президенттің Астана жөніндегі бастамасы ажарлы Арқа төсін үміт пен сенімнің символына айналдырды. Оның айғағы – Астана! Ал, Астананың авторы – Тәуелсіздік дәуірінің көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаев.

Иә, ширек ғасырға ұласқан Назарбаев билігі ел экономикасын кейбір елдерге кесапат әкелген «сәтсіз сценарийлерден» айналып өтіп, берекелі белестерге бастай білді. Ғасыр ғаламаты саналатын елордамыз Астана – Елбасының қиын сәттердегі ерік-жігерінің жеңісі.

Н.Назарбаев – түп атасынан, арғы тегінен батырлық үзілмеген, қазақ тарихында қолбасшылығымен, билігімен, шешендігімен өшпестей із қалдырған қайраткерлердің ұрпағы. Бабалары – еңсегей бойлы Есімханның туын ұстаған қолбасшы Қарасай батыр, Қарасайұлы Көшек батыр, Назарбай би. Әкесі Әбіш пен анасы Әлжанның тұла бойы тұңғышы, әулиеге түнеп жүріп, Құдайдан тілеп алған баласы. Ол ел тізгінін алмағайып, аумалы-төкпелі, ең қиын кезеңде қолына алды. Тарихтың да, тағдырдың да сынынан абыроймен өтіп, халқын…