Ата-ана мен жасөспірім келіспеушілігінің алдын алу жобасы

I. ОТБАСЫНДАҒЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАҒЫ КОНФЛИКТІЛЕР МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Отбасы және конфликт мәселелерінің теориялық негіздері

1.2 Отбасылық конфликтілерді шешуде әлеуметтік-психологиялық тренингтерді қолдану жолдары

II. ОТБАСЫЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАҒЫ КОНФЛИКТІЛЕРДІ ШЕШУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ӘЛЕУМЕТТІК- ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТРЕНИНГТЕРІНІҢ ТӘЖІРИБЕЛІК ЭКСПЕРИМЕНТІ

2.1 Отбасын диагностикалық зерттеу әдістемелері және ұйымдастыру

2.2 Конфликтерді шешуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық эксперименттер

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША

Ата-аналар мен жасөспірімдердің арасындағы келіспеушіліктің алдын-алу

Ғылыми баяндама авторы: Сүйінбекова Ж.Қ.

Ғылыми жетекшісі:Сагындыкова Л.С

Утегенова Д.М

С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінің

Медициналық-әлеуметтік колледжі

Егер біз адамгершілігі жоғары қоғам болғымыз келсе,

жұбайлардың бір-бірінің алдындағы, ең бастысы балаларының алдындағы жауапкершілігін күшейтуге тиіспіз.

Н.Ә.Назарбаев

Отбасы әлеуметтенудің алғашқы сатысы, мұнда пікірлер, көзқарастар, құндылықтар мен мінез-құлықтарды меңгере бастайды. Дәстүрлі отбасылар сияқты кеңейтілген отбасылар да әлеуметтік жүйе болып табылады, онда әрбір отбасы мүшесі басқа мүшелеріне тікелей және жанама түрде ықпал ете алады. Отбасы жағымды ата-аналар бірлестігін, бір-бірін қолдаушы ата-аналар күшін құрай алатын болса, балалар неғүрлым жақсы тұрады. Отбасы сонымен қатар дамушы әлеуметтік жүйе болып табылады. Қоғамдық және мәдени ортаға енетіндіктен, барлық болып жатқан жағдайлар отбасының қызмет атқаруына ықпал етіп отырады.

Тақырыптың өзектілігі: Отбасы - адамзат бесігін тербеткен алтын ұя. Баланың бас ұстазы ата – анасы. Ұлтымызда «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген дана сөз бар. «Балапан қыран болу үшін оны самғатып ұшыратын әке де қыран болу керек» деп отбасылық тәрбиеге ерекше тоқтаған. Әр отбасында ата- ананың орны бөлек. Әке отбасының асыраушысы, қамқоршысы, тірегі деп білесің, ана отбасының ұйтқысы, жылуы, шуағы. Жақсы ана отбасына береке әкеліп, жанұясын бақытқа бөлейді.

Зерттеудің мақсаты: Қазіргі кездегі баланың дамуына , жеке тұлға болып қалыптасуына ата- ана тәрбиесінің әдіс- тәсілдерін жетілдіре отырып, қарым –қатынас орнату және ұлттық сананы бойына сіңіру.

Зерттеудің міндеттері: ата-аналардың мектеппен мұғаліммен тығыз байланысын арттыру; балалармен бірге мейірімділікке, ұстамдылыққа тәрбиелеудің жолдарын көрсету.бала тәрбиелеу сапасының аз да болса жоғарлауына ықпал ету.1) Ата-ана мен жасөспірімдер арасындағы қарым – қатынас деңгейінің мағынасын ашу

2) Жасөспірімдер мен ата-аналардың тәрбиеде кездесетін қиындық кездері туралы талқылап өту

Зерттеу болжамы: Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас деңгейін жақсарту мақсатында ата-аналардың сауаттылығын арттыру, психологиялық сүйемелдеу жасау.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Ғылыми жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Зерттеудің маңыздылығы: Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізгеніне байланысты Елбасының «2030 жылғы жолдауындағы» мақсаттар мен мұраттар мүлтіксіз жүзеге асырылса, ұрпақ тәрбиесіндегі істерде де үлкен бетбұрыстар болары сөзсіз. Ұрпақ қамы ертеңгі ел қамы. 21 ғасырда өмір сүріп еңбек ететін жастарды тәрбиелеуде қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтап уақыт талабынана өткен бай қазынасын отбасы тәрбиесінде қолдану – кезек күттірмейтін мәселе екені даусыз.

Әдіснамалық және теориялық негіздері болып отандық және шетелдік педагогика, психология ғылымындағы отбасы қарым -қатынасы жайлы ғылыми қағидалар, қарым - қатынас құрылымындағы ата-ананың балаға тәлім - тәрбиелік ықпалына байланысты философиялық тұжырымдар, отбасы қарым-қатынасы мазмұнындағы ғылыми-әдіснамалық еңбектер.Зерттеудің әдіснамалық негізіне Б.Д.Парыгин, А.А.Леонтьев, И.С.Кон, К.Рудестам, Ф.Крайс сияқты отандық және шетел психологтарының еңбектері алынды.

Практика базасы – эксперименттік-тәжірибелік жұмысы Ақтөбе облысы, Ақтөбе қаласындағы С.Бәйішев АУ Медициналық – әлеуметтік колледжінің психологы мен әлеуметтік педагогымен сұхбат және колледж білім алушыларымен сауалнама тренингтер.

1.1 Отбасы және конфликт мәселелерінің теориялық негіздері

Қазақстан Республикасының Конститутциясында «Балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың табиғи құқығы, әрі парызы»- деп, отбасының міндеті ретінде нақты көрсетілген , «Қазақстан-2030»бағдарламасында балаларымызды алыс болашақта қандай сапада көруіміз керектігі айтылған. Сонымен бірге, отбасы туралы заң және жоғары, орта білім тұжырымдамасында әрбір отбасының өзінің ұрпағын тәрбиелеп, қатарға қосу міндеті жүктелген. Сөйтіп, отбасының өзіне тән негізгі міндетін орындау қажеттілігі айқындала түседі.

Отбасы – ең жақын әлеуметтендіру ортасы қатарында өмірдің мақсаты, оның құндылықтары не біліп, өзін қалай ұстау керектігі туралы алғашқы мағлұматтарды береді және онда басқалармен қарым-қатынас орнатуына іс жүзінде дағдыланады. Сөйтіп өзінің «кім» және «қандай» екенін басқалардың «кім» және «қандай» екенін практикада сынап байқап көреді. Отбасында әртүрлі жағдайаттар мен төтенше ахуалдарда өзін ұстаудың нормаларын, мінез-құлқын реттеудің өлшемдерін меңгереді. Ата-ананың үгіт-насыхаты, түсіндіруі, олардың үлгі, өнегесі, үйдегі ахуал, отбасының психологиялық тынысы арқылы балалардың әдеті, мінез-құлқы, жақсы-жаманды бағалау өлшемдері , қалыптасуымен бірге қандай қылықтары үшін сөгіс алып, не үшін жазаланатынын, әділдік пен адалдық туралы ұғынып түсінеді. Өзінің күнделікті өмір салты мен отбасы, балаларды еңбек, білім-ғылым, құқық және қоғамдық міндеттер жүйесіне ендіреді. Дүниеге келген жас баланың тұлға ретінде қалыптасуына балабақша, мектеп, студенттік өмір, еңбек ұжымы, баспа сөз, телекөрсету т.б. ықпалы қаншалықты күшті болса да, отбасының ролін кеміте алмайды. Отбасы адам тұлғасының қалыптасуының іргетасын қалайтын, ықпалы пәрменді, ұрымтал орта. Ата-аналардың қоғадық орны, өзар

Адамзат қауымының болашағы бүгінгі жас ұрпақ тәрбиесіне байланысты. Жаңа қоғамға білімтар, белсенді, талантты, іскерде ізденгіш, өмірге құштар және еңбекке бейімді, өзі және басқада адамдардың эканомикалық, әлеуметтік ахуалына пайдалы, ұлты, Отаны үшін жауапкер адамдар қажет. Отанымыздың азаматтары ұзақ жылдары қалыптасқан масылдық психологиядан арылып әркімнің өз өмірі, күн көрінісіне өзі жауапкершілігін, сонымен бірге отан, халық алдындағы парыздылықтың да жаңа сипатын санаға салып ұғынып, сезіне бастады. Бұндай қоғамдық жаңғыру, оның азаматтарының ой-санасының жаңа деңгейге көтерілуіне шарт түзеді, іскерлікке итермелейді. Алайда, отбасы тәрбиесіне ықпалы мол өтпелі кезеңде қашанда пайда болатын кедергілер мен тосқауылдардың себептері жойылмайынша қоғамдық даму толыққанды болмайтыны да белгілі. Осы міндеттерді орындаудағы отбасының өзіндік орнын ескермей болмайды. Коммунистік идеологияны сылтауратып, тоталитарлы тәртіп орнатуды көздеген өткен кеңес дәуірінде бала тәрбиесі бала бақша, мектеп, жоғары, орта оқу орындарына сеніп тапсырылылды да, тәрбиеләк мәнділігі ескерілмеді. Әйелдердің табиғат сыйлаған ана болу, отбасының түтінін түтетіп, шаңырағын ұстап отыру міндеті маңызын жоға

Ата-аналардың бала тәрбиесіне, жалпы отбасы тәрбиесіне болған көзқарасын жаңа тұрғыда қалыптастыру; отбасы тәрбиесінің педагогикасы, психалогиясымен қаруландыру; бала психологиясы, физиологиясының ерекшеліктерін меңгеру, отбасы мәдениетіне қатысты білімдерін жетілдіру, тәрбиелеу әдіс-тәсілдерін меңгеру қажеттігі туындап отыр. Бұлармен қатар, мектеп пен отбасы байланысын нығайту, мәдени демалуды отбасымен бірге ұйымдастыруды насихаттау жеткіліксіз. Отбасы тәрбиесіндегі көптеген келеңсіздіктер ата-аналардың өз міндетін толық орындамауы, отбасы мәдениетін меңгермеуі, отбасы педагогикасы мен психологиясын білмеуінен болып отырғаны да белгілі. Отбасы тәрбиесін түп тамырынан өзгерту; әйелдердің үйде отырып, бала тәрбиесімен шұғылдануына шарт түзу; Ерлердің қоғамдағы беделін көтеру, әр ер адамның жұмыс істеуі, оған жақсы ақы төлеу; сөйтіп отбасындағы беделінің артуына шарт түзу жолдарын қарастыру секілді мәселелер өз зерттеушілерін күтуде.

Отбасына жаңа көзқарас қалыптастыруда ата-аналарды, отбасы алғашқы тәрбиелеу институты – екеніне және ата-ана не істесе бала соны сөзсіз қайталайтынына нандыру, санасына сіңіру – қоғамды әлеуметтік, эканомикалық дамытудың, әлеуметтік парасаттылыққа жетудің басты шарттарының бірі.

Отбасы тәрбиесінің табысты болуы – ата-ананың баланы не нәрсеге, қалай тәрбиелейтіндігін анық білуі және оны іске асыруына байланысты. Отбасы тәрбиесін өмірге қосымша «хобби» емес, өмірдің мәні ретінде қарау және оған педагог маманы деңгейінде таяну қажет екенін мойындаған жөн. Әрине, әр отбасының ата-анасын педагогикалық кәсіби деңгейге көтеруге ұмтылу – іске асыру өте күрделі. Алайда, күнделікті деңгейге педагогикалық, психологиялық білімнің, іскерлік пен дағдылардың бүгінгі күні аса қажет екендігіне нандыра алсақ, ары қарай өздері де қарап отырмайтын шығар деген үміт өте әлсіз болса да жоқ емес. Бұл үшін алдымен әке мен шешенің бала алдындағы жауапкершілігін мойындаулары керек. Өсіп келе жатқан жас буындардың күн көріп өмір сүруі, қалыптасуына қоғам және тұлғаның өзінің жаратылыс нышандары, қоршаған әлеуметтік, табиғи ортаның ықпалын жоққа шығармай тұрып-ақ жақын ортаның әсерін мойындауымыз керек. Бұл ретте ата-аналардың алдынан шығып, бой көрсететін үлкен мәселе – қайткенде баланы әке-шешесінің теріс ықпалынан сақтау, еліктемеуге үйрету немесе шарт түзу.

Халқымыз «ұядан не көрсең, ұшқанда соны аласың» - дейді. Бұл сөздің астарында балалардың ересектерге елікпейтіні, солардай болғысы келетіні, солардың мінез-құлқы мен іс-әрекетін басшылыққа алатыны, өздерінің іс-әрекетін солар ұстанған бағытқа дәлдейтініне меңзейді. Себебі, әке-шешесінің қылық жорығы олардың көзін ашып көргені, солардың жүріс-тұрысы бала үшін жүріс тұрыс үлгісі (моделі) болып, есейе келе өз өмірінде ұстанатын бағыты да соған сәйкес болады. Әке-шешесімен қарым-қатынасқа кіру арқылы балалардың қоршаған ортаға мәмілесі қалаыптасады, десек те, балаларды ата-аналарының дәлме-дәл қайталануы деуге әрине келмейді. И.С.Кон, баланың ата-анаға ұқсауына тосқауыл келтіретін тетіктері қатарында қазымырлық пен еріксіздіктен баланың қоныр не болмаса шексіз еркіндіктен, тиымсыздықтан, алаңғасарлық, ата-ананың асқан беделінен ырықсыз, ынжық, не жағымпаз, сараңдықты үнемі сезінеден «мал шашар» тағы сол сияқты мәлімелер салдарынан балалар ата-анасына ұқсамай, басқаша болуы заңды дейді. Кішкене бала үшін ата-ана не істесе де жақсы мұрат болса, өскен сайын олар бұл пікірден бас тартып, басқа эталон басқа мұрат іздейді. Сондықтан бала тәрбиесіндегі отбасының ерекше маңызын белгілей отырып

Отбасы тәрбиесінің өзгешелігі оның мүшелерінің қарым-қатынас формасы, сипаты, құқығы, міндеттерімен белгіленеді.

Отбасы мүшелері өздерінің тәрбиелік ықпалын бірізділікпен көздеген мақсат төңірегінде, бірі-біріне тосқауыл келтірмей жүзеге асырғаны абзал. Тек отбасы, ата-ана ғана баланың бойында әлеуметтік құнды қасиеттердің, қажеттенулер мен қызығу, әдет, дағдыларды қалыптастырады. Тек отбасында ғана алған алғашқы сабақтары оның кейінгі өміріндегі алған мағлұматтарды сараптап, керегін алып, керек емесін тастап, жақсы мен жаманды ажыратып, әділдік пен адалдықты, ар мен ұятты, не болмаса көргенсіздік пен рақымсыздықты т.б. ажыратып, ылғап дұрыс не бұрыс бағалануына негіз салады.

Отбасы мүшелерінің өзара мәмілесі және ондағы психологиялық тыныс, баланың көз алдында үлкен әлемнің кіші-гірім моделі ретінде қабылданады. Өмір тәжірибелерінің жеткіліксіздігі, ата-анасының беделі, отбасындағы күнделікті айтылытын сөздер, ересектердің іс-әрекеттеріне қарап, балалар басқа отбасыларында да солай болса керек деген қорытынды жасайды.

Көптеген педагог, психологтар адамның 1-5 жас аралығында әлеуметтік қалыптасуының бітетіні, ал осы аралықта теріс тәрбие көрсе, оны қайта тәрбиелеуге тура келетінін айтып келеді. Отбасында алған тәрбиесі, көргені мен естігенін балалар алдымен жақын ортада әке-шешесі, бір туғандарына қолданып көреді, одан соң, есейе келе, оны қолдану шеңбері кеңейіп құрбы-құрдастарына қолданады. Азаматтық міндеті мен құқығы, көпқырлы әлеуметтік қызметіне, жақындары алдындағы парызы мен қарызына, Отан қоғам алдындағы жауапкершілігіне болған қатынасы, өмірлік мақсаты, оны жүзеге асырудағы іс-қимыл жолдары да әуелі отбасында қалыптасады. Олар ата-анасы ұстаған позиция, көзқарас, қағидалар, қарыз бен парыз, қайырым мен рақым секілділермен тығыз байланыста.

Отбасы педагогикасын зерттеуші ғалымдардың педагогика, психология, философия, әлеуметтану салаларындағы отбасы және ондағы тәлім-тәрбие проблемаларын зерделей келе, мынадай тәлім-тәрбиелік ерекшеліктері мен ықпал ету түрлерінің бар екені айқындалды.