Ата-баба дәстүрі – асыл мұра тәрбие сағаты

Топ:БС-11 топ

Тақырыбы:Ата-баба дәстүрі-асыл мұра

Сабақтың мақсаттары:

Білімдік мақсаты:

Халқымыздың ұмыт бола бастаған салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрпын қайта жаңғырту және оны студенттердің бойына сіңіру.

Дамытушылық мақсаты:

Оқытушыларды өз ойын еркін жеткізуге, ұлттық заңдылықтарды бағалауға, шығармашылық ізденіске,өз пікірін білдіре отырып, қорытынды жасауға ой-өрісін дамыту.

Тәрбиелік мақсаты:

Ұлдар мен қыздарға берілетін тәрбие жөніндегі бабалар аманатын орындауға, қастерлеуге, дәріптеуге, жалғастыруға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Алты ойлау тақиясы (Эдвард де Боно «Алты ойлау шляпасы» технол.).

Сабақтың әдісі:Топпен жұмыс, пікір алысу, сұрақ-жауап, баяндау,

іздену әдістері.

Көрнекілік: Мультимедиялық проектор, компьютер, үнтаспа, қанатты сөздер бүктемелер, кестелер мен тірек- сызбалар, үлестірмелі карточкалар, суреттер, «Мақтанышым- салт дәстүрім» көрме.

Сабақтың барысы:

1.Ұйымдастыру.

а).Амандасып, түгендеу.

ә). Топқа бөліп, атқаратын міндеттерімен таныстыру.

1.Ақ (ақша бұлттар)-ақпараттар,фактілер,мәліметтер.

2.Қызыл(жалын)-ішкі сезім, эмоция, сезіну.

3.Қара (тұман)-логикалық негативті ойлау.

4.Сары(күн)-оптимизмді, логикалық позитивті ойлау.

5.Жасыл(дала) – жаңа идеялар, шығармашылық ойлау.

6.Көк(аспан)- ойлау үрдісін басқару, қорытындылау.

Мұғалім кіріспе сөзі:

Бүгін баршамыздың бас қосуымызға себеп болып отырған «Ата-баба дәстүрі-асыл мұра» атты ашық тәрбие сабағымызға қош келдіңіздер!

Халқымыздың ғасырлар бойы жасап кеткен тарихы- бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес үлкен қазына, мұра.

Бұл мұрамыз имандылық, ғибраттылық, әдет-ғұрпымен, тағылым сабағымен қымбат.Адамның жарық дүниеге келген күннен бастап, оның есейіп, қартайып, о дүниеге аттанып кеткеншге дейінгі өмірі халқының салт-дәстүрімен тығыз байланыста өтеді.

Қазақ-көне дәуірден бастау алатын күрделі де бай тарихы, сан қырлы мәдениеті,өзіндік игі ғұрып-дәстүрі бар, этнографиялық ахуалы әрқилы, пейілі өзінің байтақ даласындай кең де қонақжай халық. Халқымыздың бітім-болмысын зерттеген этнограф ғалымдардың атап өткеніндей, қазақ –жайшылықта тәубешіл, жаугершілікте тәуекелшіл, зерделі де ойшыл,

сабырлы да төзімді,шыдамды да жомарт,елгезек те еліктегіш,кеңпейіл де кішіпейіл,ерегескенмен ерегесетін,доспен дос бола алатын,әділдікті бағалай білетін халық. Қаз дауысты Қазыбек бидің сөзімен айтқанда:

Біз қазақ деген-мал баққан елміз.

Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.

Елімізден құт-береке қашпасын деп,

Жеріміздің шетін жау баспасын деп,

Найзаға үкі таққан елміз.

Ешбір дұшпан басынбаған елміз,

Басымыздан сөз асырмаған елміз.

Досымызды сақтай білген елміз,

Дәм-тұзды ақтай білген елміз,-деген екен, Ендеше:

Ата салтын қадірлеген қазағым,

Ардақтаған ата-баба аруағын.

Салт-дәстүрді осы күнге жеткіздің,

Көтерсең де тастай ауыр салмағын,-дей отырып, мыңдаған жыл бойы халықтың өмірі мен тұрмысына алтын арқау болған, салты мен санасына бағыт-бағдар етіп сақтаған әдет-ғұрып,салт-дәстүр,ырым мен тыйым,әдеп пен жоралғы сияқты қазақ мәдениеті мен тіршілігін насихаттап топпен жұмыстанайық. Бүгінгі сабағымыздың ерекшелігі ашық ой пікір сабағы болғандықтан айтатын ойларыңызды, пікірлеріңізді көзқарастарыңызды сыни тұрғыда тұжырымдап ортаға салыңыздар.

І. Ақ(ақша бұлттар)-ақпараттар, фактілер,мәліметтер(тарихы).

1-оқушы:Халқымыздың тіршілігінің басты негізі отбасы болғандықтан,бұл мәселеге байланысты әдет-ғұрып та, салт-дәстүр де өте көп.

Жас келіннің бойына бала біткенін сезген ене оны өз қамқорлығына алып, пәле-жаладан, тіл көзден сақтаудың шарасын істей бастайды.Абысын-ажын, ауыл әйелдерін жинап тәтті дәмдерін әкеліп,ақыл-кеңестерін аямай, тіл көзден сақтануы үшін бойтұмар тағып, «құрсақ шашу» тойын өткізген.Содан соң жас келіншек босанар кезде ол ауылдың әр үйінің алдында мал сойылып, қазан асылады. Ауылдың үлкен-кішісі, еркек-әйелдері түгелдей дәм татып, ет жеп, сорпа ішеді. Жас босанған әйелге жас малдың сорпасын баптап, қалжасынан береді.Бұл дәстүрді « жарыс қазан» деп атайды.Сөйтіп, нәресте дүниеге келгенде шілдехана тойын жасап, сүйінші сұрап, балаға ат қойып,бесік тойын жасайды.

Шашын алып,қырқынан шығарып өсе келе тұсауын кесіп, тілашар өткізіп, атқа міңгізіп, сүндеттеп, салттарын жасаған.

2-оқушы:Салтымызда қыз 9немесе 11 жасқа келгенде жеңгесінің қолында болады. Жеңгесі қыз балаға тән қылықтарды үйретеді.Сондай ақ жеңгелері жастарды таныстыру үшін «бастанғы» дәстүрін өткізген.Сөйтіп, отбасылық өмірге қадам басып,құда түскен.

Құданың да түрлері болған, олар-бел құда,бесік құда, қарсы құда,әмеңгер құда,дәстүрлі құда.Құда түсуден жігіттің ата анасы құда түсер үйге жасырын барлау жүргізіп алып, содан кейін құда түсу үшін өзінің сенімді адамын жаушы етіп жіберді.Егер қыздың ата анасы ұсынысты қабылдаса, құда келу күнін белгілеп той шығынын, қалыңмалын,сүтақысын келісіп, шапан жауып құрметпен шығарып салады. Содан соң екі жақ құдалық уәде бұзбау антын береді. Осы жоралғының құрметіне күйеу жағынан келген бас құда қалыңдыққа «қарғыбау»немесе «үкітағар» сыйлық беріп, сырға салып,бір біріне киіт кигізген.

3-оқушы:Кейін қалыңмалдың негізгі бөлігі төленгеннен кейін,қыздың жеңгелері оларға жасырын кездесу үшін отау тігіп, күйеудің қалындығына «ұрын бару» салты өтеді. Қалыңдық туысының үйіне дәстүрлі «қыз қашар»кеші өткізіліп, сол отауға қызды апарып, жеңгелері күйеуден «шымылдық ашар», «төсек салар», «қол ұстатар», «шаш сипатар» әдет-ғұрпын жасағаны үшін сый сыйапат алады.Сөйтіп, күйеу аттандырып, қыз ұзатып,келін түсіріп,беташар тойы өтеді.

Айдар –төбе шашын ұзарта өсіріп,моншақ араластыра өріп қою. Тіл көзден сақтау үшін ер балаларға қойылады.

Ат тергеу –адамды сыйлауға арналған ізеттілік әдет ғұрып. Ұлттық болмыс бойынша әйелдер атасына,қайын ағасына,қайнысына,қайын сіңілісіне атын атамау үшін қосымша ат қояды. Мұны «ат тергеу» деп атайды.

Қаза болғанға байланысты қоштасу,кешірім сұрау, естірту, жұбату,көңіл айту,жоқтау,қарасы,жетісі,қырқы,жылы,ас беру әдет ғұрпы, салт дәстүрі де бар.

Сүйек жаңғырту-бұрындары құда құдағи болған жақтар қайтадан қыз алысып, қыз берісіп құдалықты одан әрі жалғастырса,оны «сүйек жаңғырту» дейді.Бұл салт қыз бен жігіттің келісімімен қазір де жасалып жүр.

Араздасу-бұл фәнидегі(өмірдегі) тататын дәм тұзы таусылып,өмірден өтіп бара жатқан ғаріп отбасымен,туған туыстарымен,көрші көлем,дос жарандарымен соңғы рет тілдесіп,хош айтысады. Мұны араздасу деп атайды. Араздасуда бақилық болғалы жатқан пенде біліп,білмей жасаған қателік,күнә,кінәлары үшін жиналғандардан,олар одан кешірім сұрайды.

4-оқушы:Шаруашылыққа байланысты әдет ғұрып, салт дәстүрлер де болады. Көктемде қыстаудан көшерде қыстау мен малды тазарту үшін қыстаудың әр жеріне от жағып,малды оның арасынан айдап өткізеді.Бұл әдет ғұрып «отпен тазарту» деп аталған.

Ақ құйып шығару қазақтың «ақ» деп атайтыны –сүт, қымыз, шұбат, айран. Қалың өрт келіп қалғанында алдынан ақ шашады, үйге жылан кіріп кеткенде басна сүт,не айран құйып үйден шығарады.Бұл қазақтың үйіне келген жауына жа жамандық жасамайтын ұлттық мінезінен шыққан.

Ерулік беру.Ауылға басқа жақтан бір үй көшіп келсе, бауырларының бірі туған туыстарына жапсарлас келіп қонса,көрші көлемі немесе жақындары жаңа үйге «ерулік» деп ас пісіреді, табақ тартып, қонақысы береді.Бұл салтты «ерулік» деп атайды.Осылайша,қазақтар танысын танымасын бір бірін бөтенсімей,өз ортасына тарта білген.

II.Қызыл (жалын)-ішкі сезім, эмоция, сезіну.

1.Салт дәстүр,әдет ғұрып деген адамның жарық дүниеге келген күнінен бастап, оны есейіп,қартайып, о дүниеге аттанып кеткенге дейінгі өмірі мен іс әрекеті басқалармен қарым қатынасы атаулының және жеті атаға дейінгі қыз алыспау, яғни медициналық қан тазартуы өзекті орын алып,адамның дүние тану қөзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі деп сезінемін.

2.Кешегі кеңес заманында қазақы шежіренің күні қараң болды:айтылмады, талданбады, жазба деректермен салыстырмады,оның салдарынан ежелден келе жатқан жалғасты дәстүр үзілді.Нағыз шежірелер ұмытылып, қазір көз алдындағы көкелерін көкке көтерген шежірелер өркендеп жатыр. «Дәстүрдің озығы бар,дәурені өткен тозығы бар» дегендей,қазіргі уақытта жас ұрпақты өскелең өзгеріп,жаңарып отыратын өмірге бейімді болуы үшін арнайы ұйымдастырылған үздіксіз білім және ұлттық тәрбие қажет деп ойламаймын.

3. Атадан қалған тарихи мұра дәстүрің,

Жүректе жанған,патриоттық салт,қатты ырым.

Қашаулы енген,сіңулі қалған,санасында халықтың,

Мәңгіге сақтап,жалғасын табу,ұрпаққа артқан басты сын.

Еліміздің ежелден дәріптеп,қастерлеп келген ұлттық өнерінің тегін тектеу болмысын тану, оның асыл тарихтың рухани көш керуеніне ілестіріп отыру арқылы бүгінгі және болашақ ұрпақ қамын қамдау өскелең өмір талабы деп ойлаймын.

Ш. Қара( тұман) -логикалық негативті ойлау.

1. Мен қазақ халқының салт дәстүрлерінің кейбір салаларына қарсымын. Мысалы, қыз баланың немесе әйелдің бас бостандығының құқығы жоқтығы, еріктігі болмауы.

Әкесі қызының көңіліне қарамай,жасы үлкен бай адамға беріп жіберген немесе Тәуке ханның Жарғысында «Егер біреу біреудің көзін шығарса немесе жарақаттаса,ол адамға төлейтін айып пұлы болмаса, сол үйінің қызын беруі керек»,яғни қыз балаларды айып құн ретінде төлейтін болған.

Тарихта танымал Мөде ханнан көрші ел Дунхудың елшілері әйелін сұрап келгенде беріп жіберуі осыған дәлел.

2. «Ұрын бару» деген салтымызға үңілсек.Сонда жастар бір бірін көрмей, танымай,тіпті қалыңмалы толық төленбесе де жастарды жасырын кездестіріп «шашсипатар», «қолұстатар», «төсек салар» дегендей,ғұрыптарды қыздың ауылында төркіндері мен жеңгелері дайындап, «қыз қашар» ұйымдастыруы арты неге апармақ?!

3. «Бел құда», «бесік құда» деп құдаласу болашақта не күтіп тұрғаның болжамай жасалады,ал бір бірін танымақ түгіл көрмеген балалар балалықпен ойнап, денсаулығына зақым келтіріп кеміс болса,мысалы,дене бітімі сау,бірақ құлап есі ауған болса,тіпті…