Ата салтың халықтық қалпың тақырыбындағы мақала

Ата салтың – халықтық қалпың!

«Халқын сүйген – салтын сүйер» - деген халық даналығы. Демек, әр халықтың ұлттық танымын, көзқарасын, өзіне тән жеке ұлттық ерекшелігін білдіретін наным-сенімі, әдет-ғұрыпы, салт-дәстүрлері бар. Ата-бабадан келе жатқан салт-дәстүрдің қаймағын бұзбай, ұмытылып кетуіне жол бермей, қазіргі қоғамда өте жарасымды етіп қолданып жүрген халықтың бірі – қазақ халқы. Халқымыз дәстүрге өте бай. Ал салт-дәстүрге бай болу - елдің мәдениетті әрі тәрбиелі екендігінің айғағы болып табылады.

Ең бірінші, салт деген не?, дәстүр деген не?, әдет-ғұрып дегеніміз не екеніне тоқталып өтейік.

Салт – кәсіпке, сенімге, тіршілікке байланысты әдет-ғұрып, дәстүр. Ол ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырады. Уақыт өткен сайын салтқа өзгеріс еніп, өзгеріп, қоғамға байланысты бейімделіп келеді. Жаңа қоғамдық қатынасқа сай келмейтін дәстүрлер ығысып, өмірге қажетті жаңалары дамып отырады.

Дәстүр – ұрпақтан-ұрпаққа ауысатын, тарихи қалыптасқан нормалар мен үрдістер. Ол – қоғамдық ұйымдар мен халықтың мінез-құлқының, іс-әрекетінің рухани негізі. Дәстүр мәдениетпен тығыз байланысты, сондықтан мәдениеті дамыған ел дәстүрге де бай. Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әділеттілік, мейірімділік сезімдері озық дәстүрлерге жатады.

Әдет-ғұрып деген ұғымдар адамның мінезі мен тіршілігіне байланысты қанға сіңген қылықтарды білдіреді.

Ендеше, салт-дәстүр, әдет-ғұрып ел өмірімен біте қайнасып кеткен рухани және мәдени азық болып табылады. Біздің халқымыз өз ұрпақтарын қасиетті салт-дәстүрмен, өнегелі әдет-ғұрыппен, ырым-тыйыммен тәрбиелеп, ұлағатты ұл мен инабатты қызды теріс жолға түсірмей тәрбиелей білген. Бауыржан Момышұлы «мен өзімнің ұрыстағы тәжірибемнен жауынгерлік қасиетті тәрбилеуде ұлттық дәстүрдің маңызы зор екеніне көзім жетті» деп жазады. Бұдан отаншылдық, ерлік, мәрттік, жомарттық, адамгершілік қасиеттердің бәрі салт-дәстүр арқылы даритынын түсінуге болады. Яғни, салт-дәстүр адамды адастырмас тура жолмен жүруге, жөн-жосықты біліп, үйренуге және өмірде қолдануға үгіттейтін мызғымас заң іспетті десек қателеспейміз.

Өкінішке орай, қазіргі таңда кейбір салт-дәстүрлеріміздің ұмытылып бара жатқаны баршамызға белгілі. Оны тек наурыз мерекесінде есімізге түсіріп жатамыз. Қанша жыл бойы жетесіз тәртіптің қырсығынан ұлт дәстүрлерінің ережесі бұзылды. Біреулері ұмытылды, біреулеріне тыйым салынды. Ал осы саясаттың арқасында бүгінгі жастардың көбісі ата-бабамыздан келе жатқан салт - дәстүр мен әдет- ғұрыптарды ұмытуда. Салт - дәстүр мен әдет - ғұрыптарды ұмыту жас буынның әдепсіздік пен берекетсіздікке, қанышер мен жауыздыққа, тәртіпсіздікке салынуына әкеп соқтыруда. Сол үшін де мен халқымның ұлттық санасын ояту мақсатында осы мақалада қазақтың ұмытылып бара жатқан салт – дәстүрлерінен ақпарат беріп, халқымның ұлттық санасының оянуына өз септігімді тигізгім келеді.

Салт-дәстүрлеріміздің кейбірі халық арасында кеңінен пайдаланылып жүрген болса, (мысалы ат қою, құда түсу, киіт, қонақ кәде, және т.б.), кейбірі (мысалы бәсіре атау, ат тергеу, босаға майлау, түйе мұрындық, сүйек жаңғырту, шарана шайқау және т.б.), ұмыт қалып барады. Әсіресе жастарымыз біле бермейтін салт-дәстүрлеріміз жетерлік. Ата-бабаларымыздан мұра боп қалған салт-дәстүрлер әрдайым игі мақсаттар үшін қолданыста болған. Сол себепті оларды біле жүру, кей-кейде өмірде іске асыру да артық етпес деп ойлаймын.

Ендеше, соның ішінде қазіргі жастар біле бермейтін, ұмытылып бара жатқан салт-дәстүрлеріне қысқаша тоқталсақ. Қасиетті қазақ халқының салт-дәстүрлері өте көп екені белгілі. Осы салт-дәстүрлерді мынадай топқа жіктеп қарастырсақ:

Тәрбиеге байланысты салт дәстүрлер;

Отау көтеруге және жас нәрестеге байланысты дәстүрлер;

Еңбекке тәрбиелеуге байланысты дәстүрлер;

Наурыз мейрамына арналған дәстүрлер;

Қазақтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері танымдық, тәрбиелік маңызға бай десек қателеспейміз. Тәрбиеге байланысты салт-дәстүрлердің бірі, бұл - «Ат тергеу» деп аталады. Ат тергеу – адамды сыйлауға арналған ізеттілік әдет-ғұрып болып табылады. Ұлттық болмыс бойынша әйелдер атасына, қайнағасына, қайнысына, қайын-сіңілісіне атын атамау үшін қосымша ат қояды. Мұны «ат тергеу» деп атайтын болған. Мұндайда қойылатын аттардың кейбірі мынандай: «Мырза қайнаға», «бай атам», «би аға», «тентегім», «еркежан», «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым». Жеңгелері қайныларына әзілдеп, бойлары тапал болса «сұңғақтым», жайбасар болса «жүйрігім» деп те ат қояды. Ер адамдар да өзінен үлкендерді Мәке, Сәке деп құрметтейтін болған.

Түйе мұрындық – бұл салт. Қазақ салтында қалыптасқан бір кәде «түйе мұрындық» деп аталады. Қызы ұзатылып көшіп келе жатқан көш көрші ауылдың тұсынан өткенде, көрші ауылдың әйелдері, көш алдынан арқан керіп тосады да, алдыңғы түйенің бұйдасынан, мұрындығынан мықтап ұстап алады, оны жүргізбей «түйе мұрындық» деген атпен кәде сұрайды. Көш бастап келе жатқан кексе әйел оған жол өтеп, көйлек беріп құтылады. Оны қазақ кадесінде «түйе мұрындық» деп атаған.

Отау көтеруге байланысты ұмытыла бастаған салт - дәстүрлердің бірі – «Босаға майлау». Бұл дәстүр – жастар шаңырақ құрғанында немесе біреу жаңа үй алғанында жақын туған-туыстары келіп жаңа үйдің босағасына май жағу салтын жасайды. Ол осы үй берекелі, майдай жұғымды, көптің үйі болсын деген ниеттен туған. Босағасын майлаған адамға шаңырақ иелері кәде береді.

«Сүйек жаңғырту» - деген дәстүр бар. Бұрындары құда-құдағи болған жақтар қайтадан қыз алысып, қыз берісіп құдалықты одан әрі жалғастырса, оны сүйек жаңғырту дейтін болған.

Құрсақ той, Құрсақ шашу — ұлттық салт-дәстүр. "Құрсақ шашу" немесе "құрсақ тойы" - аяғы ауыр әйелге қатысты ертеден келе жатқан дәстүр болып табылады. Түрлі салт-дәстүрлерді білетін ақ жаулықты аналарымыздың айтар өсиеті мол. Келін үйге түскеннен соң, ененің одан күтетін үміті зор. Сондықтан, аяғының ауырлағанын байқаған өнегелі ене құрсақ шашу деген кішігірім той-думан ұйымдастырады. Оның мақсаты – қуанышты атап өту және жүкті әйелдің күтіміне аса назар аудару. Бұл, біріншіден, ертеңгі күні дүниеге келер нәрестенің алғашқы тойы болса, екінші жағынан аяғы ауыр ананың да қамын ойлап, соған жағдай жасаудың амалы. Думанды дастарқан жайылып, үлкен әйелдер жағы жас келінге батасын береді, ал құрбылары, абысындары білгенін айтып, ақыл-кеңес беріп, келіннің көңілін аулайды. Бойына бала бітісімен-ақ кейбір ананың асқа тәбеті шаппай, жерік болады. Оны "итжерік" деп атайды. Тәбеті шабатын тамағын тауып беру де ененің мойнында. Өйткені ертеңгі күні жерігі қанбаса, баланың толыққанды болып жетілуі екіталай. Егер жерігі қанбай жүрсе, кейін баланың аузынан сілекейі аға беретін болады деген ырым да бар. Сондықтан тойға келген әйелдер келінге арнап әр түрлі тағам әкеліп, дәм тигізеді. Жерік кезде