Ауған соғысы ардагерлері туралы ғылыми жұмыс

С.Сейфуллин атындағы орта мектеп

Жоба атауы:

«Ер есімі – ұрпақ жадында»

Жоба авторы:

Орынбасаров Арсен Сакенұлы

Білім беру ұйымы:

С.Сейфуллин о/м

Жоба жетекшісі:

Искаирова Асел Камзиевна

Облыс/аудан:

Атырау облысы, Индер ауданы

2019 жыл

Аннотация

Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында айтылғандай. Біз би-шешендеріміздің, сал, серілеріміздің, жазба әдебиетіміздің бүгінгі күнге дейінгі шығармашылығын халыққа жеткізуді көздейміз. Енді осының негізінде ғылыми жоба жасап, оны болашақта жаңа ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану керек. Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс.

Әрине, туған жердің батыр ерлерін білген және оны мақтан еткен дұрыс. Бірақ, одан да маңыздырақ мәселені – өзіңнің біртұтас ұлы ұлттың перзенті екеніңді ұмытуға да болмайды. Бұл жобада біздің жерлестеріміздің ерліктерін жастарға үлгі болатын өмір жолы, шығармашылық ерен еңбегі. Қазақ тарихындағы көп соғыстың бірегейі – ауған соғысы. Ол 1979 – 1989 жылдар аралығында болды. Бұл соғысқа Кеңес Одағы бойынша 620 мыңға жуық адам қатысып, қаза тапқандар 14453 адам болса, 333 хабар ошарсыз кеткен.

Ауған соғысы – Қазақстандағы өзекті мәселелердің бірі. Сондықтан бүгінгі таңда ардагерлерге мемлекет тарапынан қаржылай көмек көрсетіліп жатыр. Сұм соғысқа барып елге оралғандар: Абуов Имаш Ұзақпайұлы, Нұғманов Айбар Жолдасұлы, Қамиев Әлібек Наурызғалиұлы, Орынбасаров Сәкен Нұғманов, Сұлтанғалиев Дүйсенғали Екібайұлы Бұлар ел үшін етегімен қан кешкен интернационалист – жауынгерлер. Жырақта жүріп бейбітшілікті аңсаған соғыс ардагерлерінің ерлігі қашанда жас ұрпақ үшін үлгі – өнеге. Алтынның сынығындай, ауыздан ауызға ілігіп, бізге жеткен тарихи тұлғалар туралы жинаған деректері туралы әңгімелерін жастар арасында насихаттау керектігі зерттеу жұмысында баяндалады.

Мазмұны:І. Кіріспе бөлім.............................................2 бетІІ. Зерттеу бөлімі..........................................5 бета) «Ер есімі – ұрпақ жадында»....................

ә) Ағалар ерлігі - ұрпақтарға аманат.........ІІІ. Қорытынды..............................................бетІҮ. Ұсыныс....................................................

Ү. Қолданылған әдебиеттер......... ..............8бет

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.

Ғылыми-зерттеу жұмысының өзектілігі – өлкеміздің бір туар азаматтары, жерлес батырларымыздың ерліктерін жас ұрпаққа насихаттау.Елбасымыз әрбір жылды әлеуметтік бір игі бастамаға арнап, барша қазақстандықтарды осыған жұмылдырып келе жатыр.

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы айтқандай, ХХІ ғасыр білім, ғылым, бәсеке ғасыры болмақ. Оған төтеп беру үшін рухтың мықтылығы, ұжданның күштілігі, елге, жерге деген адалдық керек.

Батырлар мен ақындар бірі найзамен, бірі жырмен қорғап қалған ұлан байтақ даланың қазіргі иесі ретінде, әрбір Қазақстан азаматы өзіне жүктелген міндетті абыроймен атқару керек. «Рухани жаңғыру» идеясының жаппай халық арасында үлкен күшке ие болуы, жастардың бойына патриоттық тәрбие ұялату үлкен міндет.

Зерттеудің мақсаты:

Менің «Ер есімі – ұрпақ жадында» атты ғылыми жобамның мақсаты – ерліктерімен танылған жергілікті Ауған соғысы батырларының үлгі істерін мектеп оқушыларына насихаттау.

Міндеттері:

Ерлеріміздің ерен ерліктерін, игі істерін жас ұрпаққа үлгі ретінде тарату. «Тарих - біздің істеріміздің өткенінің куәсі, қазіргіміздің үлгісі мен өнегесі, ал болашағымыздың асыл қазынасы»,-деген қағиданы берік ұстаған әкеміздің еңбектері мен үлгі істерін таныстыру. Батырларымыздың еңбектерімен таныстыру барысында бойында елжандылық рухы бар, туған жерді сүйе білетін, қоғам өміріне белсене араласатын тапқыр да табанды, сауатты жеке тұлға қалыптастыру.

Күтілетін нәтиже:

Оқушылар Ауған соғысы ардагерлерінің өмірбаянымен, ерен ерліктерімен оның ішінде жаңашылдығымен, тарихи тұлғаларды зерттеген еңбектерімен танысуға мектеп мұражайына материал жиналады. Мектеп кітапханасында кітаптарға бұрыш бөлінеді, әр түрлі іс-шаралар өткізіледі. Тарих сабақтарына және сабақтан тыс іс-шараларға арналған электронды көмекші құрал, фото альбом видео материалдар жиналады.

Ауғанстан соғысы – жүректегі жара. Олай дейтініміз 1979 жылы желтоқсан айында Кеңес үкіметінің ұйғаруымен Ауғаныстан жеріне Кеңес әскерлерін енгізу туралы шешім қабылданды. Бұл соғыс зұлымдық әкелді. Жазықсыз төгілген қан болды. Яғни тарих жылнамасынан өзінің қаралы, нәубет жылдарымен орын алған зұлматтың бірі – Ауған соғысы еді.

Осыдан 28 жыл бұрын, 1989 жылдың 15 ақпанында, геосаяси кордонға айналған Ауғанстаннан 10 жыл соғысудан көз ашпаған КСРО әскері шығарылды. Дәл осы аймақ КСРО-АҚШ ықпал аймағының түйіскен жері ғана емес, ислам атын жамылған радикалдық күштер құжынаған ұяға айналды. Исламның гүлденген мекені көне Үлкен Қорасан аймағының бір бөлігі саналған Ауғанстан топырағына есірткі егіліп, емін-еркін қару-жарақ сатылып, ондаған жылдардан бері қантөгістен көз ашпай келеді. Ауған соғысына байланысты 800-ден астам кітап жазылып, ондаған фильм түсірілген. Миллиондаған тағдырларға қайғы-қасірет әкелген 1979-1989 жылдардағы Ауғанстандағы соғыстың саяси сабағы және тарихи бағасы толықтай берілді деуге ерте. Ауғанстандағы аяқталмаған аласапыран Ислам әлемінің кіндігінде жатқан Ауғанстанның ерекшелігі – этникалық және діни-топтық әркелкілігі болатын. Ауғанстанды толық билеуді мақсат тұтқан әртүрлі саяси топтардың жетекшілері сырттан көмек іздеуге бейілтұғын. Кірпік қақпай аңдыған алпауыттар да Ауғанстанды аласапыран етуге әркез даяр тұрды.

Ауған соғысының қанды қырғынынан аман–есен оралғанымен, жандары жаралы 18 мың 360 қазақстандық ардагер ортамызда жүр. Олардың дұшпан оғынан қаза тапқан майдандас достарын соңғы сапарға шығарып салып тұрып, көздері жасқа, жүректері мұңға толған шақтары көп. Сонда да ата-баба рухына дақ түсірмей елге абыроймен оралды. Майдан даласын-да жанқиярлық пен қаһармандығы үшін он мыңдаған Қазақстандық орден-медалдармен марапатталды.

Қазақстаннан Ауған соғысына 22000 адам қатысып, олардың 761-і қаза тапты. 21 адам хабарсыз кетті. Бүгінгі таңда Қазақ елінде 10000 - ға жуық ауған ардагерлері бар. Олардың 3000 - дайы мүгедектер қатарында.

Ауған соғысына қатысқан КСРО әскерилерінің шығыны әр жерде әртүрлі көрсетіледі. Қайтыс болған жауынгерлердің нақты саны қашан шығарылды?

Кеңес-Ауған соғысында опат болған сар баздардың саны туралы ең алғаш рет кеңестік «Правда» газетінде Ауғанстаннан әскер шығарылған 1989 жылдың тамыз айын да жарияланды. Басылымның деректері бойынша, 1979 ж – 86 адам, 1980 ж. – 1484, 1981 ж. – 1298, 1982 ж. – 1948, 1983 ж. – 1446, 1984 ж. – 2343, 1985 ж. – 1868, 1986 ж. – 1333, 1987 ж. – 1215, 1988 ж. – 759, 1989 ж. 53 адам, яғни барлығы – 13 мың 833 сарбаз қаза болған. Уа қыт өте келе бұл деректер өзгеріске ұшы ра- ды. Соғыста алған жарақаттары мен пси- хологиялық аурулардың салдарынан көз жұмғандардың қатары көбейгендіктен, 1999 жылы Ресей КСРО-ның мұрагері ретін де әскери шығынды қайта есептеді. Нәтижесінде, Кеңес әскерінен – 14 мың 427, МҚК – 576, ІІМ 28 адам опат болған. Соңғы деректер бойынша, қайтыс болғандар – 15 мың 51 адам. Жарақат алғандар – 53 753, із-түссіз жоғалғандар – 417 адам.

Бұл соғысқа қатысқан кез келген азамат ауыр зардап көрді. Ол жердің табиғатына икемделудің өзі – бір қиямет. Ит байласа тұрмайтын шөл даланың қапырығына төзу оңай емес. Жауды айтпағанда, даласының өзі сұсты еді. Жауынгерлердің 70 пайызы сарыауруға ұшырады. Дегенмен қазір көптеген жауынгерлеріміз «Айбын», «Құрмет» орденін алып жатыр. Ал енді қазір өзіміз Тәуелсіз ел атанған шақта ауған ардагерлерін, оның ішінде нағыз ерлік көрсеткен жігіттерді марапаттауда аянып қалуға болмайды деп ойлаймын. Әсіресе мүгедек болып қайтқандарды ерекше назарға алу керек.

Бекерден-бекер адам шығынын жасады. Жалпы, 1979 жылдың 25 жел- тоқсанында басталып, 1989 жылдың 15 ақ панына дейін, 110 айға созылған соғысқа бүкіл Кеңес Одағы құрамынан 620 мың азамат аттанды. Оның 20 мыңы жұмысшы және кәсіпші ретінде қатысты. Сол боздақтарымыздың қаншамасы оқ тиіп, жан тапсырды. Бұл соғыста КСРО жағынан шамамен 15 мыңға жуық адам қаза тауыпты. Қаншамасы мүгедек болып келді. Аяқ-қолсыз оралды. Тіпті дене мүшесі аман-сау болғанның өзінде психикалық құлдырауға ұшырады.

Қоғамда пікір қайшылығының болуы – заңдылық. Десе де, Ауған соғысына қатысқандар да Ұлы Отан соғысының ардагерлері сияқты империялық саясаттың құрбаны болды. Соғыстың аты – соғыс. Қан кешіп, жанкештілікті бастан өткеріп келген азаматтарды, жауынгерлердің еңбегін бағалау қоғамның, мемлекеттің басты міндеттерінің бірі болуы шарт. Бұл – келешек ұрпақтың отаншылдық сезімін қалыптастыратын ерлік шежіресі. Сондықтан ұрпақ алдында соғыс ардагерлеріне бірдей құрмет көрсетілгені абзал деп түйеміз.

110 айға созылған Ауған соғысында қайтып оралмаған жалпы адам шығыны-14453-ке жетті.

Әр жылда қаза тапқандар:

Жылдары

Адамдардың саны

Бұл Кеңес Одағы бойынша алғандағы көрсеткіш.

Жалпы, Ауған соғысының Қазақ КСР-іне әкелген адам шығыны мен зардабы аз емес. 1979-1989 жылдарда, яғни 10 жылға жуық созылған бұл соғыста көптеген отбасының шаңырағы шайқалды. Қайсыбір ана жалғыз боздағынан айырылды, кейбір әйел жесір, кейбір бала әкесіз, кейбір отбасы панасыз қалды. Енді ғана азамат атанып әскер қатарына алынған қаншама жігіттеріміз ауған даласында жан тапсырды. Ал кейбір жауынгерлер із-түзсіз жоғалып кетті. Аяқ-қолдан айырылып қан төгіп мүгедек болғандар қаншама! Тіпті аман оралғандар да жұқпалы дертке ұшырап бүгін де оның зардабын тартып жүр.

Осы соғыста қазақстандықтардың адам шығынына байланысты ТМД Естелік кітабындағы әскери деректер мынандай:

Алматы облысы бойынша – 173 адам қаза болған, 3 адам із-түзсіз жоғалған; Ақмола облысы – 126 адам және 3 адам; Ақтөбе облысы – 39 адам және 1 адам; Атырау облысы – 16 адам және 1 адам; Батыс Қазақстан – 30 адам және 1 адам; Жамбыл облысы – 73 адам және 1 адам; Қарағанды облысы – 109 адам және 4 адам; Қызылорда облысы – 21 адам; Қостанай облысы – 69 адам және 2 адам; Маңғыстау облысы – 40 адам; Павлодар облысы – 40 адам; Солтүстік Қазақстан облысы – 44 адам; Оңтүстік Қазақстан облысы – 86 адам және 3 адам; Шығыс Қазақстан облысы – 91 адам және 2 адам. (Ескерту: бұл мәліметтер облыстардың жаңа құрылымы бойынша көрсетілген).

Осы деректерге жүгінсек, біздің Қазақстаннан 22 мың адам Ауған соғысында болып қайтты. Олардың 1000-ға жуығы осы соғыста құрбан болды және Қазақстан жерінде жерленді, 21 адам із-түзсіз жоғалды.

Сұрапыл шайқаста шейіт кеткендердің ішінде 121-і офицерлер, 44-і прапорщиктер, 202-і сержанттар, 653-і қатардағы жауынгер, 4-і кеңес армиясының жұмысшысы болды.

Ал жалпы шығынның 362-сі қазақ ұлтының өкілі екендігі анықталды. Біздіңше бұл көрсеткіш те нақты емес. Майданда шейіт болған ұлты қазақ азаматтардың саны өсуі де мүмкін.

Сайып келгенде, 1989 жылы 15 ақпанда Кеңес Одағы Ауғанстаннан кеңес әскерлерін әкетуді аяқтады. Дәл осы күні Өзбекстандағы Термез шекаралық көпірінде 40-шы армия қолбасшысы генерал-майор Б.В.Громов кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан толық әкетілгенін бүкіл әлемге мәлімдеді. Бірақ кеңес әскерлерін Ауғанстаннан әкету шектелгенмен, көптеген әскери қызметкерлердің ауғандық оппозиция қолында тұтқында қалғанын жақсы білеміз.

Ауған соғысында тұтқынға түскендер мен із-түзсіз жоғалғандар туралы деректерге сүйенсек, “із-түзсіз жоғалған және тұтқынға түскен әскери қызметшілер саны 417, кейін олардың 119-ы тұтқыннан босатылды, яки 97 адам Отанға қайтарылды, ал 22-сі басқа елдерде жүр”.