Аутизмі бар балаларды өмірге бейімдеуге арналған әдістемелік құрал

Тауекелова Анар Еламановна, Байденов Жансерік Маратұлы

Ыбырай Алтынсариан атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты

АУТИЗ БАЛАЛАРДЫ ӨМІРГЕ БЕЙІМДЕУДІҢ ЗАМАУИ ЖОЛДАРЫ

Елбасы өзінің кезекті жолдауында мүмкіндігі шектеулі азаматтарымызға көбірек көңіл бөлу керектігін, олар үшін қазақстан кедергісіз аймаққа айналуға тиіс екенін ескертті. «Бізде аз емес ондай адамдарға қамқорлық көрсетілуге тиіс – бұл өзіміздің және қоғам алдындағы біздің парызымыз» [4].

Әр ата-ана баланы өмірге әкелген соң, оның денсаулығы мықты болғанын қалайды. Ата-ана баласының жасаған әр бір қимылына, басқан әр бір қадамына мән беріп, алғашқы шығарған дыбысына, айтқан сөзіне қуанады, мақтанады. Әр бір туылған сәби қоршаған ортаның, ересектердің қамқорлығын қажет етеді. Бірақ кейбір жағдайларда балалар қоршаған ортадан алыстап, өз әлемінде өмір сүреді. Олар әр жаңа нәрсеге қызықпайды, оны танып-білуге қызығушылығы болмайды. Осындай балалар қарым-қатынас жасауда, әлеуметтік ортаға бейімделуде, ата-анасымен сөйлесуде қиындықтарға кездеседі. Бұл сипаттар арқылы қоғамда көп айтыла бермейтін дерттің бірі–аутизмнің себептерін көруге болады. Елімізде бұл ауру туралы ақпарат аз, ал кеселмен күресіп жүргендер көп. Дүние жүзі бойынша 65 миллионнан астам адам аталған дертпен арпалысса, қазақстандықтардың үлес салмағы мыңнан асып жығылады. Елімізде аутизм синдромына шалдыққан балалардыңсаны күрт өсуде

Аутизм (гр. аutos - өзім) –адамның сыртқы дүниеден оқшауланып, өзімен өзі болып, іштей сары уайымға салынған кездегі көңіл күйі. Бұл терминді 1912 жылы Э.Блейлер адамның ішкі эмоциялық қажеттіліктерімен реттелетін және шынайы әрекеттерге тәуелділігі шамалы аффективтік саланың айрықша түрін белгілеу үшін енгізген. Аутизм – бала дамуындағы ауытқушылықтың ауыр түрі, ол әлеметтік ортамен қарым-қатынастың жоқтығын білдіреді. Симптом ретінде аутизм көптеген психикалық ауруларда кездеседі, бірақ кейбір жағдайларда ерте жастан байқалып, бала дамуына кері әсерін тигізеді.

Ғалым Л. Каннердің зерттеулері бойынша ерте балалар аутизмі дамуының симптомдарын үшке бөліп жіктеуге болады:

Аутикалық көңіл-күй (қайғырулар, күйзелулер)

Стереотиптік қайталана беретін мінез-құлық көріністері;

Сөйлеу дамуының ерекше бұзылулары. [3]

Сонымен қоса Л.Каннердің пікірінше, ерте балалық аутизмі өз бетінше бұзылады дей келе, оның негізгі белгілерін атап көрсетеді:

Адамдармен толыққанды қарым-қатынас орнатуға мүмкіндіктің болмауы;

Сыртқы әлемнен оқшаулану;

Көзбен байланыстың жеткіліксіздіі немесе жоқтығы;

«Мен» дамуының кідірісі [2].

Аутизммен ауыратын адамдарға көмек жүйесі ең алғаш 60 жылдардың ортасында АҚШ пен Батыс Европада қалыптаса бастаған. Европадағы алғашқы аутизммен ауыратын балаларға арналған (бүкіл әлемдегі алғашқы) «Sofienskole» мектебі психиатрияда да, арнайы педагогикада да «балалар аутизмі» түсінігі әлі қалыптаспаған кезде 1920 жылы Данияда жұмыс істей бастады. ЕБА-мен ауыратын балаларға көмек жүйесінің тарихы 50 жылдардың аяғында қызметтері психиатрияның түрлі нұсқаларының принциптеріне негізделген аздаған жеке мекемелер пайда болуымен дамыған. Тұқымқуалаушылық фактордың да әсері мол екенін айта кету керек. Сондай ақ аутист балаларда мидың органикалық зақымдалуы да жиі кездеседі. Аутизм кезінде баланың қарым – қатынас жасауының бұзылуы. Баланың ерте жас кезінде ересектердің көңіл бөлуін, өздерінің дауыс шығару арқылы немесе қимыл – қозғлыс, жест арқылы көрсетуі белгілі. Қарым – қатынастың басты, маңызды функцясы өтініш жасау. Өтініш жасау көбіне вербальды және верьбалды емес түрде берілуі мүмкін. аутизммен ауратын адамдар эмоцияны, басқа адамдардың көңілін түсіну дамымаған. Олар әлеуметтік соқыр адам ретінде көрінуі мүмкін, бірақ оларды өзімшіл адам емес, оларда танымдық процесстердің дамыуы с

Негізгі себептерін анықтайтын болсақ, оларға тұқымқуалаушылық хромосомалық өзгерістерді, зат алмасу өзгерістерін, анасының жүктілік кезінде және туу кезіндегі алған жарақаттар, нейро инфекциялар…