Аз зерттеліп келген күйлер 8 сынып мақаласы

Қазақ халқының күйлерінің тарихы.

Жетекшісі: Дастарова Р.К, тарих пәнінің мұғалімі

Ғылыми жетекшісі: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

тарих ғылымдарының докторы, профессор

Төлебаев Тұрғанжан Әбеуұлы, Алматы қаласы

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ – жазба тарихы жоқ ел. Қазақтың мәдениет тарихы да жазылмаған. Сондықтан, күйлердің қалай шығуы, қалай пайда болуы, қалай дамуы жайында тарихтың жазып қалдырған деректері жоқ. Бұл жағдай күйдің тарихын зерттеуді қиындататын жағдай. Солай да болса, бұл мәселе жөнінде үмітсіздікке түсуге болмайды: тексеру методы дұрыс болса, бар материалдарды дұрыс пайдаланылса, бұл мәселені оңай шешуге болады. Солайша қазіргі уақытта күйлерді зерттеу оңай болмаса да, қиын емес.

Біз көптеген атақты күйлердің тарихын білеміз. Мысалы, “Шұбар Ат”, “Арман”, “Қос айырған”, “Науайы”, “Бозтөбе” және тағы да басқа күйлер. Алайда бүгінгі уақытқа дейін аз зерттелген күйлердің саны өте көп. Мысалы, Сыр бойы күйлері көпке дейін қазақ музыкасы саласында аз зерттеліп, насихатталуы кемшіндеу болып келгенімен, соңғы кездері кеңінен қолға алына бастады.

Осыған орай таңдалған тақырыптың өзектілігі мен оның құндылығы өте үлкен. Себебі біз халыққа бүгінгі күнге дейін аз зерттеліп келген күйлерді таныстырып, көрсеткіміз келеді. Міне, бұл біздің таңдап отырған тақырыбымыздың өзектілігі болып табылады.

Зерттеудің мақсаты: Казақ халқы өзінің мыңдаған жылдар бойы тарихында жасалған баға жетпес қоршанған мұралық музыкалық мәдениеті мен дәстүрлерін күні бүгінге дейін жалғастырып келеді. Тарихтың ұзақ көшінде казақ халқы ғана тудыра алатын аса ерекше асқақ есімде дамыған өнердін бірі- күй өнері.

Ұлы дала салтында халық, он саусағынан күй төгілген күйшілерін ел ханымен қатар қойып, елдің ең құрметті азаматтарына балаған. Осы орайда, өнер тарихында баға жетпес құнды шығармалары мен елдің өткені мен келешегін күй тілімен жеткізе білген, аттары аңызға айналған һас өнер шеберлерінің, сирек орындалатын күйлерін ел арасында кеңінен насихаттау.

Жоспарды зерттеулердің ғылыми жаңалығы. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай. Мен барша қазақстандықтар, әсіресе, жас ұрпақ жаңғыру жөніндегі осынау ұсыныстардың маңы­зын терең түсінеді деп сенемін» деген болатын. Ендеше,қазақ халқының аспаптық шығармашылығының мәйегі күй десек, ол қазақ мәдениетінен кең орын алған атау. Күй сөзі - аспаптық музыка сыбызғы, қобыз, домыраға арналған шығармаларға қатысты қолданылады. Біз көптеген атақты күйлердің тарихын білеміз. Мысалы, “Шұбар Ат”, “Арман”, “Ақсақ құлан” және тағы да басқа күйлер. Алайда бүгінгі уақытқа дейін аз зерттелген күйлердің саны өте көп. Мысалы, күйлері көпке дейін қазақ музыкасы саласында аз зерттеліп, насихатталуы кемшіндеу болып келгенімен, соңғы кездері кеңінен қолға алына бастады. Осыған орай, Қазақстанның дәстүрлі музыкасы күй тарихын зерттеген ғалымдарды таныстыра отырып, бүгінгі уақытқа дейін аз зерттелген күйлерді тауып, ол күйлердің тарихын және ерекшеліктерін халыққа таныстыру, яғни ашып көрсету болып табылады.

Жобаны жүзеге асыру барысында шешуге қажетті міндеттер:

1. Қазақ күйлерінің тарихына шолу

2. Күй/домбыра сөзінің мағынасы

3. Қазақтың сазгер күйшілері

4. Аз зерттелген күйлерді таныстыру

5. Күй аңызының тарихи деректілігі және құрылымы

6. Қорытынды

Қазақтың күй өнерінің айрықша дамыған кезеңі ХҮІІІ-ХІХ ғасырларға тиесілі. Бұл қазақ күйлерінің аймақтық мектептерінің қалыптасқан, әртүрлі күйшілік үрдістердің шеру құрған жасампаз дәурені болды. Осы күнгі ұланғайыр күй өнерінің барлық інжу-маржаны сол кезде түбірленіп туындады. Кеңестік дәуірде домбыра өнерін одан әрі көркейтуді көздеп жазба нота оқуы енгізілгеннен кейін, еркін дамыған күй жаңа арнаға түсті. Ал, ескі ұлттық күй мектебінің қарқыны керісінше бұрынғыдан әлсіреп кетті. Бүгінгі күнде сол әлсіреп , ұмытылып бара жатқан күйді қайтадан халыққа жаңғыр

«Күй» сөзі түрік тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі. Ахмет Жұбановтың еңбегінде «күй» сөзіне мынадай пікірін білдіреді: Қазақта «күй» түрінде айтылатын шағатай, ұйғыр тілдерінде, анатоль түрік тілінде «көк» болып айтылуы. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл өнердің бір шыңы домбыра күйлері. Бұл мұра ғасырдан ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отырған.

Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі «дөпбұра», «дәлбұра», «дембұра» деген сөздердің тізбегі арқалы жасалған. Бұл белгілі бір логикаға бағындырылған қызғылықты жорамал. Тағы бір болжамды этнограф Ерік Көкеев еңбектерінен табуға болады. Ғалымның пікірінше «том» деп түюлі жұдырық немесе қолдың саласы айтылады. Кейіннен бұл түбір ұяңданып «домға» айналған, «быра» тіркесі бір нәрсені шерту, тарту, дыбыс шығару деген мағына береді-мыс. Яғни домбыра сөзі «қолдың саласымен немесе бес саусақпен шекті шерту» деген мағына береді.

Қазактың күйшілік дәстүрінде аттары аңызға айналған біртуар ірі дарындардын есімдері өнер тарихында алтынәріптермен жазылып

қала бермек. Мұндай дәстүрдің айғағын әйгілі күйшілер Мүсірәлі, Дәулеткерей, Құрманғазы, Мәмен, Сейтек, Дина т.б атауға болады.

Қазақ даласының әр өңірінде туған олардың әрқайсысы

өзіндік стилімен ерекшеленеді. Күйдің әуендік құрылысы,

ырғақтық- орындаушылық әдістері сан алуан.

Мысалы, Құрманғазы күйлері екпінді, жігерлі келсе,