Азотты гетероциклді қосылыстар туралы таныстырылым 11 сынып

Сабақтың тақырыбы : Азотты гетероциклды қосылыстар туралы түсінік .

Гетероциклді қосылыстар циклге көміртек атомдарынан басқа да элементтердің атомдары кіретін қосылыстар . Ондай атомдарға азот, күкірт, оттек және т.б. элементтердің атомдары жатады.

Көміртекпен бірге цикл құруға қатысатын элемент атомдары гетероатомдар деп аталады .

Гетероциклді қосылыстар мейлінше көп және әр алуан.Олардың санына байланысты моно-, ди-, три-, және т.б. гетероатомды қосылыстар болады.

Гетероциклді қосылыстар табиғатта көп таралған :

витаминдер ,

алкалоидтар ,

пигменттер

жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының құрамды бөліктері .

Азотты гетероциклді қосылыстардың биологиялық процестерде маңызы зор. Бес мүшелі, алты мүшелі қосылыстар тұрақты болады

Пиррол. C 4 H 5 N — бес мүшелі азотты гетероциклді қосылыс :

Пиррол — түссіз сұйықтык , суда нашар ериді , ауада тез тотығып , қоңырайып кетеді .

Пиррол жануарлардың сүйектерін қүрғақ айдағанда бѳлініп алынған .

1834ж . Рунге аз мѳлшерде тас кѳмір шайырында болатынын анықтаған,одан фракциялық айдау арқылы алынады .

Пирролдың құрылымын 1870ж. А. Байер дәлелдеген .

Өндірісте фуран мен аммиакты әрекеттестіріп алады .

Пирролда екіншілік азот атомы (NH тобы ) бар, екіншілік аминдерге ұқсас болғанымен , негіздік қасиеті әлсіз , қышқылдармен тұрақты түз түзбейді . Себебі , азот атомының жұп электроны ароматты-электронды жүйе құруға қатысады .

Пирролдың туындылары маңызды биогенді қосылыстардың қүрамына кіреді .

Ол гемоглобиннің ( қанды бояйтын зат , адам және жануарлар организмінде оттегін тасымалдайды ) және хлорофилдің ( ѳсімдіктерді жасыл түске бояйды , ѳсімдіктердің жарық энергиясын сіңіреді және ауадағы кѳмірқышқыл газын органикалық қосылыстарға айналдырады ) құрамына кіреді .

Пурин негіздері — табиғи кұрамдар тобы ( аденин , гуанин және кіші пурин негіздері ) пуриннің гетероциклді азот негіздерінің туындысы .

Рибозамен , не дезоксирибозамен байланыскан пурин негіздері нуклеозидтердің , сонымен бірге нуклеин қышкылдарының нуклеотидтерінің ( нуклеозидтердің фосфорлы эфирі ) кұрамына кіреді .

ДНҚ- ғы пурин негіздері саны ондағы пиримидин негіздерінің санымен бірдей . Ал РНҚ- да бұлар көбірек .