Бала тілін дамытудағы заманауи әдістер туралы мақала

БАЛА ТІЛІН ДАМУЫНА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ЗАМАНАУИ ӘДІСТЕРДІ ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Алматы қаласы, «Бөбек» Ұлттық ғылыми-практикалық, бiлiм беру және сауықтыру орталығы, «Бөбек» колледжiнің «Мектепке дейінгі тәрбиелеу және оқыту» мамандығының арнайы пән оқытушысы Кусбаева Асель

Көне түркі халқының ғұлама ғалымы Жүсіп Баласағұн ақылдың көркі тіл, тілдің көркі – сөз дегеніндей, тіл арқылы жеке адамның тәжірибесі, санасы үздіксіз дамып отыратындығын айқындаған.

Мектеп жасына дейінгі ұйымдардағы тәрбиелеудің басты міндеттерінің бірі – балалардың тілін дамыту, сөздік қорларын дамыту, ауызша сөйлеуге үйрете отырып, үйренген сөздерін күнделікті өмірде еркін қолдану, әрі оны күнделікті іс-әрекет кезіндегі тілдік қарым-қатынаста қолдана білуге жаттықтыру ісіне ерекше мән берілген. Балалармен сөздік қарым-қатынас жұмысын жүргізе отырып, оларды айналасындағы заттармен танысып, атын айта білуге, қасиеті мен сапасын, түр түсі және пішінін ажырата білуге, өмірдегі, қоршаған ортадағы түрлі құбылыстар жайындағы түсініктерін дамыта отырып, белсенді түрде тілдік қарым-қатынас жасай білуге үйретеміз.

Тәрбиешінің шеберлігі – бұл балалардың ыңғайын тауып, оларға ықпал ету. Баланың барлығы дерлік сөйлей алады, бірақ та дұрыс сөйлей алатын бала саны аз. Тіл – адамның басты қажеттіліктері мен функциялары болып табылады [1].

Мектеп жасына дейінгі бала тұлғасын дамытудың бастауын оның тілін дамытуынсыз бағалап, жорамалдау мүмкін емес. Баланың психикалық дамуында айрықша мәні бар. Тіл дамыту тұлғаның тұтастығын қалыптастыруда барлық танымдық процестермен байланысты. Сондықтанда балаларда тілін дамыту бағыттары мен жағдайларын анықтау – басты педагогикалық міндеттерге жатады. Тіл дамыту мәселесі өзекті мәселелердің бірі. Тіл дамытудың басты рөлі – педагог сөзінің мәдениеттілігі рөл атқарады.

Тәрбиешілер дұрыс әдеби тіл үлгісінде тапсырмалар береді;

Педагог сөзі анық, нақты,таза, грамматикалық тұрғыдан дұрыс болуы қажет.

Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту мәселесі бойынша отандық ғалымдар Б.Баймұратова, А.Бақраденова, К.Метербаева, А.Искакова, Б.Т.Баязова зерттеп қарастырған. Олар бала тілін дамытуда көркем әдбеиет, байланыстырып сөйлеу, грамматикалық дағдының қалыптасуы, әңгімелер арқылы ауызша сөйле дағдысын дамыту бойынша мәселелерді қарастырады. Мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеуін дамыту мәселесі бүгінгі күні – өте өзекті, өйткені әртүрлі сөйлеу бұзылыстары бар мектеп жасына дейінгі балалардың үлесі жоғары болып тұр. Балалар дыбысты айтуда, лексикалық және грамматикалық формаларды меңгеруде қиындықтарды туындайды, қазіргі таңда ата-аналар тарапынан ұялы телефон, планшет, теледидар жиі көргендіктен, балаларды қарым-қатынас жасауға қабілетсіз болғандықтан сөздік қоры нашар және сөздер ретін байланыстырып сөйлей алмайды.

Мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамытудың негізгі міндеті – әр жас кезеңіне сәйкес белгіленген тілдік нормалары мен ережелерін меңгеру және олардың коммуникативті қабілеттерін дамыту.

Баланың тілін дамытуға ықпал ететін факторлар:

1. Бала дүниеге келген сәттен бастап онымен эмоционалды қарым-қатынас;

2. Құрдастарымен қарым-қатынас жасау үшін жағдай жасау;

3. Ересек пен баланың бірлескен ойындар ұйымдастыру;

4. Үлкен кісінің сөзін үлгі -өнеге ретінде көрсету;

5. Қолдың ұсақ моторикасын құм терапиясы, ұсақ заттармен жұмыс арқылы дамыту;

6. Баланың қызығушылығын қанағаттандыру, оның барлық «неге?», «Не үшін?» деген сұрақтарына жауап беру;

7. Көркем әдебиет, ертегі, қысқа әңгімелер оқу;

8. Өлең оқу, жұмбақ, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар айтқызу арқылы тілін жаттықтыру;

9. Ойдан шығарып тақпақ айтуға баулу;

10. Табиғатқа бірлескен саяхаттар, экскурсияларға бару;

Педагогикалық әсер етудің тиімділігі - баланың тілдік құзыретіндегі белсенділігіне байланысты. Бала неғұрлым белсенді болса, соғұрлым ол өзін қызықтыратын іс-әрекеттерге қатысады. Дәстүрлі формалар (мұғалім әңгімесінің үлгісі, өлеңді қатары бойынша жаттау, кезең-кезеңімен тексеру және суреттеу) баланың шығармашылық мүмкіндіктерін жеткілікті түрде ашуға мүмкіндік бермейді [2].

Әрине, білім беру технологиясының әдістерін таңдау балалардың жас ерекшеліктеріне, тәрбиешінің өзіне және балалардың алдына қойған мақсаты мен міндеттеріне байланысты. Педагогикалық инновациялар оқу процесін өзгертіп, жетілдіреді. Заманауи әдістер шығармашылық қабілеттерді, дүниеге стандартты емес көзқарасты, жаңаша ойлауды дамытуға бағытталған.

Қазіргі таңда мектепке дейінгі мекемелерде бала тілін дамыту әрекетінде ақыл-ой қабілеттерін дамытуға және шығармашылық өнім жасауға бағытталған педагогикалық технологиялардың бірі - синквейн әдісін қолдануға болады.

Синквейн - бұл кез келген адам шығара алатын 5 жолды рифмасыз өлең. Бұл баланың өзін-өзі бағалауын сақтаудағы үлкен артықшылық. Cinquain балаларға өздерінің интеллектуалдық әлеуетін жүзеге асыруға және қысқаша қайталау құрастыру үшін сөздік қорын кеңейтуге көмектеседі; ойын тәсілдері арқылы сөйлеу мен ойлауды дамытуға көмектеседі. Синквейнді құрастыру өтілген материал бойынша қорытынды тапсырма ретінде, алынған ақпаратты ойлау, талдау және синтездеу үшін қолданылады.

Сабын.

Мөлдір, құлпынай.

Ол жуады, иіс шығарады, көпіршіктер болады.

Иісі тәтті, дәмі бір түрлі.

Көңіл қалдыру.

Сабын дәмін татқан барлық балалар өздерін танитын шағын, бірақ қызықты өлең. Ал, сурет салу барысында сабынның қасиеті мен атқаратын қызметтерін де еске түсіруге болады.

Келесі заманауи әдістің бірі - мнемотехника.

Мнемотехника – «есте сақтау өнері» – балалардың табиғат объектілерінің, қоршаған дүниенің сипаттамалары туралы білімді табысты меңгеруін, әңгіме құрылымын тиімді есте сақтауын, ақпаратты сақтау мен жаңғыртуды қамтамасыз ететін әдістер мен тәсілдер жүйесі және бала тілінің сөйлеуін дамыту.

Мектеп жасына дейінгі балаларды оқытуда мнемотехниканы қолдану мынадай мәселелерді шешуге мүмкіндік береді:

1. Байланыстырып сөйлеуді дамыту;

2. Абстрактілі белгілерді кескіндерге түрлендіру (ақпаратты қайта кодтау);

3. Қолдың ұсақ моторикасын дамыту;

4. Негізгі психикалық процестерді - есте сақтауды, зейінді, елестетуді дамыту; Мнемотехникалық кестелермен жұмыс істеу әдістерін меңгеру оқу уақытын қысқартады.

Сурет 1. Көркем әдебиетті оқытуда мнемокестені қолдану үлгілері

Балаларды сызбаға мұқият қарауға шақырамыз: «Алғашында не болды?», «Сонда ше?», «Әңгімені неден бастайсың?» (әр баланың үстелінде тірек сызбалары бар; жеке жұмыс жүргізіледі: барлығы анық екенін тексеріңіз) [3].

Балалар мольбертке белгі қойып, кезек-кезек шағын әңгіме айтады. «Көктем келді. Күн жарқырап тұр, төбелердегі мұздар «ериді». Қар еріп, алғашқы еріген жерлерінде қар бүршіктері пайда болады. Жылы елдерден қоныс аударатын құстар топ-тобымен оралады. Олар ұя салып, балапандарын шығарады. Жануарлар қысқы ұйқыдан оянады. Алғашқы жәндіктер пайда болады. Біріктірілген сөйлеуге үйрету кезінде модельдеуді айтылымның барлық түрлерімен жұмыс істеуге пайдалануға болады:

• сурет және суреттер сериясы бойынша әңгіме құрастыру;

• сипаттамалық әңгімені баяндау;

• шығармашылық әңгіме оқу;

Балабақшадағы баланың тілін дамыту міндеттері - балалармен жүргізілетін барлық оқу іс-әрекетінің бөлігі ретінде шешіледі. Балалар математикалық даму процесінде сандар арасындағы «көп» - «аз» қатынастарымен танысқанда, көп - аз қатынастарға тәуелді болса, олар үшін күрделілік пайда болады. Келесі ойын техникасын ұсынуға болады: «Сандар не дейді?» (Мольбертте сандарды көрсетеміз, балалар сандарды, сандарды жандандыру арқылы диалог жүргізеді: мысал, 5…