Балабақшадағы музыкалық оқыту әдістері туралы мақала

Әлемдік білім кеңістігінде мектепке дейінгі педагогиканың мәселелерін шешуде тәрбиелеу мен білім берудің жаңаша жетілдірілген әдіс-тәсілдерін іздестіру

Исаева Aйгуль Aрыстанбековна.

[email protected]

№88 «Баян сұлу» балабақшасының музыкалық жетекшісі, Астана, Казахстан

Білім және ғылым саласында мектепалды тәрбие туралы тұжырымдамаларда жас буындарды тәрбиелеу ісін қазіргі заман талабына сәйкестендіру мәселесі қойылған. Еліміздің болашағы мен келешегі қолдарына сеніп берілетін, жас ұрпақ тәрбиеленетін жалпы мектепке дейін білім беретін мекемелердің алатын орны ерекше .Алғашқы кездең дәріс алған еліміздің мыңдаған ертеңгі ұрпағын осы бастан дұрыс тәрбиелесек, келешекте көптеген келеңсіздіктерге жол берілмейді .Музыкалық тәрбие осы келеңсіздік жағдайларға жол бермейтің мәнді тәрбиенің бірі.

Ұлттық музыка құндылығын сақтау және оны ұрпаққа жеткізу - қазақтың осы ұлттық руханияттық игі дәстүрін үнемі жандандырып, жалғастырып отыру деген сөз. Жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзат мәдени мұрасының сабақтастығын сақтай отырып оқыту, тәрбиелеу және әрбір шәкіртті жеке тұлға деп санап, оның жан - жақты дамуына мүмкіншілік жасау – жалпы мектепе дейін білім беретін мекемелердің мақсаты осы.

Бүгінгі таңдағы білім беру жүйесіндегі негізгі мәселе, негізгі талап - Елбасымыз Н.Назарбаев айтқанындай, "Бәсекеге сай білімді де өркениетті елдің ұрпағын дайындау"[2].

Республика Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Қазақстан - 2030» Жолдауында: «Мен өзіме отыз үш жыл өткеннен кейінгі Қазақстанды қалай елестетемін? Біздің жас мемлекетіміз өсіп-жетіліп, кемелденеді, біздің балаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді. Олар өз ұрпағының жауапты да жігерлі, білім өрісі биік, денсаулығы мықты өкілдері болады. Олар бабаларының игі дәстүрлерін сақтай отырып, қазіргі заманғы нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуге даяр болады. Олар бейбіт, абат, жылдам өркендеу үстіндегі, күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы өз елінің азаматтары болады» - деп халқымыздың болашағына зор үміт артады. Сондай-ақ, «2030 жылы біздің ұрпақтарымыз бұдан былай әлемдік оқиғалардың қалтарысында қалып қоймайтын елде өмір сүретін болады. Олардың Қазақстаны Еуразияның орталығы бола отырып, жедел өркендеп келе жатқан аймақтың, және мұсылман әлемінің арасындағы экономика мен мәдениетті байланыстырушы буын рөлін атқаратын болады. Оны барлық ұлттар үшін тең мүмкіндіктер барына сенімді, бірақ бәрінен бұрын өздерін Қазақстанның азаматтарымыз деп санайтын көптеген ұлттардың өкілдері мекендейтін болады» - деді. Көптеген мемлекеттер өзін бүгінгі таңдағы көркеюге жеткіз

Білім беру жүйесін жетілдіру осы мақсатқа қол жеткізуде маңызды рөл атқарады. Халықаралық тәжірибе ерте балалық шақтан ересек жасқа дейін адами капиталға, атап айтқанда, білім беруге бөлінетін инвестицияның экономика мен қоғамға елеулі қайтарымы болатынын дәлелдеп отыр.

Адами капиталға бөлінетін инвестициялар жылдам өзгеретін әлемде бейімделе алатын техникалық прогрессивті, өнімді жұмыс күшін құру үшін аса қажет. Болашақтың табысты экономикасы білім беруіне, халықтың дағдылары мен қабілетіне инвестициялайтындар болмақ. Білім беруді әлеуметтік қажеттіліктерге жұмсалатын шығындар ретінде ғана емес, экономикалық инвестициялар ретінде түсіну қажет.

Әр түрлі ұлт пен дәстүрге қарамай мектепалды музыкалық тәрбие мен білім беруде, көкейкесті мәселелер мазаны алады:

-психофизикалық және әлеуметтік үлестегі балаларды тәрбиелеудегі ,жаңа әдіс пен тісілдерді қарастыру [3].

- балалардың мәдени-этникалық көзқарастарын дамытып, байытуға жағдай жасау. Сол себептерден дамыған қатарында жүрген елдердің тәрбие беру модельдерін қарастырып, салыстырайық.

Жапония елінің мектеке дейін білім беруі. «Дәстүр» - күншығыс елінің мәденетін түсінудегі, кілтті сөз. Дәстүрмен бүкіл жапондық білім жүйесі қамтамасыз еткен. Соның ішінде балабақшадағы тәрбие. Бұл елде мектепалды білім беру сатысы міндетті мемлеттік білім алу деп саналмайды. Әр бір ата-ана кашан балабақшаға берем десе өз еркінінде. Бірақ тәрбие берудегі басты мақсат дәстүрлі мәдениетті сақтап, үлкендерді деген құрметтеуді уйрету.

Тағыда айта кететің бір мәселе – Сузуки әдісі елу жыл бұрын іске еңген. Бұл әдістің ерекшелігі - баланы тілді қалай қабылдаса, солай музыканы да ерте(екі) жастан қабылдауға уйретеді. Сузукинің ұстанымы «музыкалық қабілет – ол табиғи талант емес ол тума қабілет. Оны кез келген қабілет сияқты дамытсан, күшіне еңеді». Ол үшін бала мен бірге ата-ана аспапта (скрипкада) ойнауды, музыканы бірге сабақтарға қатысып уйренеді. Оның әдісі бойынша, баланың дамуындағы бірінші жылда тілді уйренуде есте сақтау мен тыңдау қабілеттері жақсы дамуда болғандықтаң. Соңдықтаң осы сәтті пайдалана отырып музыканы уйренуді қолайлы сәті деп саңайды. Музыканы баланы қоршаған ортаға айналдыру арқылы балаға туған тілімен бірге музыканы да сіңдіру. Бала туылғаннаң бастап музыканы тыңдату, бірге концерттерге алып бару. Келесі де бала сол музыканы таңып отырады, сөйтіп есте сақтау қабілеті мен музыкаға деген сүйіспеншілігі арттырады.

Сузуки әдісінің бір бөлігі болып келетің – балалардың жетістігі үшін қуану және оларды мадақтау, мақтау. Әр аспап үшін өзіндік бір реттілік пен орындалып, дамытатың репертуарлары бар. Сонымен қатар әр балаға техникалық қүрделі шығармаларды ересек балалардың орыңдауында тыңдатады сол кезде кішкентай бала сол деңгейде оындауға тырысады. Ноталық сауат уренуден бұрын ,Сузуки балалардың қолдарын дұрыстап, интонациясын нақтылап,дыбысты әдемі алуға көніл аударған жөн деп әдістерінде қолданады.

Грециядағы мектепалды тәрбие жүйесі. Греция тарихында екі мемлекеттің (полистің) - Афина және Спартаның ерекше мәні, ықпалы зор .мемлекеттік мәдениет қалыптасты. Оның ерекшелігі мынадай жағдайларға байланысты болды: бір жағынан, құлиеленуші құрылыстың жалпы заңдылықтарымен, екінші жағынын, сол елдің дамуы. Кейбір жалпы ерекшеліктерімен қатар бір-бірінен елеулі айырмашылықтары да бар.

Спарта мемлекеті Ертедегі Грециядағы ең алғашқылардың бірі болды. Спарта құлдар мекені болған мәлім. Құлдар бұл мемлекетте, мемлекеттің жекеменшілігіне айналды. Спартандық және афиналық құлдары.мемлекеттің қаржы және мәдени дамуының және мәдениеті жағдайының кейбір ерекшеліктерімен байланысты. Бұл екі мемлекетте құлиеленуші мемлекеттер болды, қоғам тек ғана салауат және мәдениет ісімен айналысты. Бұл мемлекеттерде құлдар барлық адамзат құқықтарынан айырылған болатынды. Сондықдықтаң да құлдар көтерілісі жиі болып тұрды. Осы жағдай спартактарды дайындау да ерекше спартандық мемлекеттік тәрбие жүйесі қалыптасты, оның мақсаты-спартиат балаларының әскери даярлығы күшті, шыныққан, табанды,жігерлі,баларды дайындау болды,соңдықтаң ерте жастаң бастап, жанұя тәрбиесін бақылап отырды. Ақсақалдар жаңа туған баланы тексеріп, бақылап отырған.

Осы аталғандар спартандық тәрбие жүйесінің ерекшеліктерін білдіреді. естияр жастан бастап мемлекеттік тәрбие дене шыңықтыру мен мәдениет және әскери жаттығуларға ерекше мән берілді.

Балалардың денесін шынықтыру, аштыққа, суықтыққа, шөлге, қиындыққа шыдамды етіп үйрету. Жас спартиаттарды жүгіруге, секіруге, жаттығуға жекпе-жек тәсілдерін меңгеруге, әскери әндер айтуға үйретті. Дене тәрбиесімен қатар саз, ән айту және діни билер қатар дамып отырды. Саз және ән айту өзіндік аты бар ерекше топқа аударылды, онда әскери ұл балалар мен қатар, қыз балалар да дене шыңықтыру мен айналысты. Оның мақсаты - ерлер әскери жорықтарға қатысқан кезде әйелдер ерлердің орнына әскери көмек үшін қараластырылған тәрбие жүйесі.

Афинада мәдениет өз дамуының жоғары дәрежесіне жетті. Өзінің қоғамдық құрылысы, мәдениет деңгейі жағынан өзгешелігі бар. Афина тәрбиесі мен білім беру жүйесі әскери жауынгерді дайындау емес, одан гөрі білімді, деңі сау, мәдениетті азаматтарды тәрбиелеу. Тәрбие жүйесі Ү-ҮІ ғғ.б.э.д.төмендегіше қалыптасты: бірақ осы кезде де олардың тәрбиесі салауатты өмір мен музыкаға зор мән береді.

Неміс педагогикадағы Карл Орфтың әдісі «Шульверк. Балаларға арналған музыка». Әдісті Орфтың өзі ойлап тауып «қозғалыста оқыту» деп атаған. Бұл педагогиканың ұстанымы - «іс әрекеттеніп және жасап оқимыз» - деп балалар бірге музыканы шығарып, орындайды. Концепция «теориясы» ноталармен қатайтқан – ән салу, ойнау, би билеуді кішкентай партитурамен көрсетілген. Шульвергтің әр бір кішкентай шығармасын кез…