Балалардың сөйлеу тілін дамыту жолдары мен әдістері

Есту қабілеті бұзылған балалардың сөйлеу тілін дамыту жолдары мен әдістері

Л.С.Выготскийайтқандай: «Мылқаулықорганикалықзақымдалуданемес,дыбысты естімей жәнедауыстап сөйлеуі жетедамымаған. Мылқаудысөйлеуге үйрету оныңсезіммүшесінекіншісінеауыстыруемес»,- дейді.

Кереңдік – туа пайда болған және жүре пайда болғанболып бөлінеді. Туғаннан керең болу – ұрпақтың дұрыс дамымаусалдарынан немесе әр түрлі улы заттармен уланғаннан, әр түрліаурулардың себебінен пайда болады. Туа пайда болған кереңдіктібаланың дамуына мұқият бақылағанда ғана байқауға болады.Балалардың тілі даму кезіндегі «гуілдеуі» еститін баладан ешайырмашылығы болмайды. Бірақ бес айдан бастап, дыбыстардыажырату, оған еліктеуі жоғалады.Естімейтін бала сезімін білдіргенде ғана, дыбысшығарады (мысалы, анасының түрін көргенде, қарны ашқанда,ауырғанда, қорыққанда және т.б.). Қалыпты жағдайда естімейтінбала тыныш жатады. Осы кезде шығарған дыбыстар түсініксіз,бірқалыпты болады. Жүре пайда болған кереңдікке-туғаннанкейінгі сырқаттар немесе ауырған аурулары жатады (менингит,қызылша және т.б.). Сонымен қатар әр түрлі құлақ аурулары дажатады.

Әрбір адам кішкентай кезінен бастап айналасындағыадамдарменсөйлеседі,өзініңкүнбе-күнгісөйлеутәжірибиесінде тілдің мағыналық жағын меңгереді, біртіндепсөздік қоры молайып отырады. Алғашқы кезде бала көптегендыбыстарды, жеке сөздерді үлкендерге еліктеу арқылыүйренеді. Осы кездегі сөздері көбінесе жеке, нақтылы болыпкеледі. Өсе келе өз ана тілінің ішкі заңдылықтарын үйренеді,кейін есейе келе тілдің дамуы қоғам дамуының кезеңдерінесай қалыптасып отырады.Ал естімейін балалар жағдайы мүлдем басқаша, естуқабілетінің нашарлауына, есту кемшілігіне байланысты балаүлкендерге еліктеу арқылы сөз, сөз мағынасын қабылдайалмайтындықтан арнайы түзету жұмыстары, байланыстырыпсөйлеу тілі дағдыларын қалыптастыру іс.әрекеттері арнайысурдопедагогикалық талаптарға сай жүргізіліп, естімейтінбаланыңбайланыстырыпсөйлеутілідағдыларықалыптастырылып, өмірге бейімделеді.

Сөзді қабылдау және оны ұғынубір.бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрысқабылдамай тұрып, оны ұғынуға болмайды Алестімейтінбаланыңдыбыстардықадағаламауынабайланыстысөзітазаболмайды, сондықтан да түзетіп, таза сөйлеудіталап етіп отыру аса қажет.Еститін адамдармен бірге жүру, қарымқатынас жасау арқылы естімейтін баланың дабайланыстырып сөйлеу тілі, сөз байлығы молаябастайды.

Нашареститінбалалардыңайтумәнерінкоррекциялауда дауыспен жүмыс жасау процесіне аз көңілбөлінген. Аталмыш сұрақтар бірыңғайлы қарастырылған, әріжұмыс жүйелі түрде ұсынылмаған, тек аздаған әдістемелікжолдар ұсынылған. Дегенменде дауыс «айту мәнерін»қалыптастыруда маңызды роль атқарады, өйткені, ол барлықдауысты дыбыстар мен ашық дауыссыз дыбыстардың негізіболып табылады.Есту қабілеті нашар еститін балалардың қабылдауерекшелігі, олардың акустикалық үйлесі, ұқсас дыбыстардыажырата алмайтындығы. Сондықтан олар ауызекі сөйлеуде,жазу үстінде ашық және қатан дыбыстарды шатастырады,дауыстыларды ажырата алмайды.