Есту қабілеті бұзылған балаларға сөйлеу тілін дамыту

Есту қабілеті бұзылған балаларға арналған мектеп интернатының алдына қойған басты мақсаты есту қабілеті бұзылған балаларды қоршаған ортаға бейімдеу және сөйлеу тілін дамыту болып табылады. Сөйлеу тілі қарым – қатынастың маңызды бір түрі болып табылады және қоршаған ортаға бейімделуге мүмкіндік береді. Қарым қатынас бала дамуында маңызды фактор болып табылады. Естімейтін және нашар еститін балалардың сөздік қорлары өте кедей және сөйлеу тілінің дамуы өте тежелген, олар кейбір ең оңай заттардың атауларын, іс –әрекеттерді және белгілерді атай алмайды.

Нашар еститін және естімейтін балалардың сөз және сөз мағынасын қабылдай алмайтындықтан арнайы түзету жұмыстары, байланыстырып сөйлеу тілі дағдыларын қалыптастыру іс – әрекеттері арнайы талаптарға сай жүргізіліп, естімейтін баланың байланыстырып сөйлеу тілі дағдылары қалыптастырлады. Сөзді қабылдау және оны ұғыну бір бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс қабылдамай тұрып оны ұғынуға болмайды. Ал естімейтін және нашар еститін оқушының дыбыстарды қадағаламауына байланысты сөзі таза болмайды, сондықтанда түзетіп, таза сөйлеуді талап етіп отыру аса қажет. Осы талаптарды үнемі орындау арқылы баланың байланыстырып сөйлеу тілі, сөз байлығы, сөз қоры молая түседі.

Дайындық, бірінші сыныптарда жеке сөздерді айтқызу арқылы затты көрсетіп, дактильді пайдалану арқылы өз ойын жеткізсе, 2-3 сыныптарда заттарға байланысты сөздерді айтып, толық ойын жеткізу үшін мұғалім көмегін пайдалана отырып, сөзді байланыстырып сөйлеуге тырысады.

Оқушыларға нұсқаулар, сұрақ қою арқылы сөздік қоры молая түседі. Мысалы: тұр, отыр, көрсет, алып кел, алып бер деген нұсқауларды орындау талап етіледі және оқушыдан істеген ісіне есеп беру талап етіледі және де бұл сөздер қоршаған ортасындағы заттардың атауын тануға көмектеседі. Мысалы: қарындаш бер, қаламды алып кел. Жаңа сөзді оқушымен таныстыруда оқушыға ол сөзді естіп немесе естіп көру арқылы қабылдауын дамыту керек, сурет арқылы немесе табличка қолдану арқылы. Оқушы дайындық сыныпқа келгенде аш, жап, отыр, тұр деген нұсқауларды өзім отырып, тұрып, ашып, жауып көрсетіп бірнеше рет көргенен кейін оқушы өзі қайталап, есеп береді.

Бала жинақтаған сөз қорларын, тұрмыста, қарым-қатынаста пайдалану қажет. Бала заттың атын атап айта білумен қатар, оны сипаттай да білулері керек. Мысалы: кітап, қалың кітап, жұқа кітап; алма, алма домалақ, алма қызыл деп сипаттау керек. Бұл дайындық, бірінші сыныптарда. Сыныбы жоғарылаған сайын сөздік қорын молайтып, сөйлеу тілін; соның ішінде сұрақтарға толық, кең көлемді жауап беру. Оқыған ертегі, мәтінді қысқаша айту, суретке қарап сөйлем құрастыру, бір обьектіні суреттеу.

Суреттер бойынша сөйлем құрау, өзінің іс әрекеті туралы және сюжетті сурет бойынша байланыстыра әңгіме құрастыру. Сурет бойынша мәтін құрастыру баланың ойын, тілін дамытумен бірге оқушыларды суреттің мазмұнын түсінуге үйретеді. Көрнекі құралдарды пайдалану арқылы (суреттер, муляж, ойыншықтар) жаңа сөздің мағынасын түсіндіруге болады:

Оқушылар жаңа сабақты, материалды оңай қабылдап, тез меңгереді.

Оқушылардың ынтасы артады